میدان نقش جهان

جایگاه میدان در اصفهان

میدان نقش جهان در بافت تاریخی شهر اصفهان، در استان اصفهان قرار دارد. این مکان در جنوب همدان و به‌طور محسوسی در شرق آن است. میدان که با نام میدان امام نیز شناخته می‌شود، صرفاً یک فضای خالی میان چند بنای مشهور نیست؛ مجموعه‌ای شهری است که ارتباط حکومت، بازرگانی و زندگی مذهبی را در کنار یکدیگر نشان می‌دهد.^[۱]

پایتخت تازه صفوی

با انتقال پایتخت صفوی به اصفهان در روزگار شاه عباس یکم، طرح‌های گسترده‌ای برای بازآرایی شهر اجرا شد. میدان تازه، همراه با بازار و محورهای شهریِ دوره صفوی، به مرکز مهمی برای نمایش قدرت و فعالیت عمومی تبدیل شد. اصفهان پیش از این نیز شهری کهن و آباد بود؛ بنابراین ساخت میدان را باید گسترش و سازمان‌دهی دوباره شهر دانست، نه آغاز تاریخ اصفهان.^[۲]

چهار جبهه، چهار نقش

مسجد جامع عباسی در جنوب، مسجد شیخ لطف‌الله در شرق، عالی‌قاپو در غرب و سردر قیصریه در شمال میدان قرار دارند. این آرایش، فضای شاهی را در برابر بنای مذهبی و در پیوند با بازار نشان می‌دهد. رواق‌ها و حجره‌های پیرامونی، میدان را به شبکه دادوستد متصل می‌کنند. مجموعه در ۱۹۷۹ با عنوان میدان امام اصفهان در فهرست میراث جهانی ثبت شد.^[۱]

معماری فراتر از نمای کاشی

در مسجد جامع عباسی، مسیر ورود از محور میدان به جهت قبله تغییر می‌کند؛ معماری، تفاوت این دو جهت را در حرکت بازدیدکننده حل می‌کند. مسجد شیخ لطف‌الله مقیاس و سازمانی متفاوت دارد و نباید آن را نسخه کوچک همان مسجد دانست. در عالی‌قاپو، ایوان و فضاهای داخلی به کارکرد کاخ و تماشای میدان مربوط‌اند. توجه به آستانه‌ها، راهروها و نور، فهم بناها را از تماشای یک نمای ثابت فراتر می‌برد.^[۳]

میدان به‌عنوان فضای زندگی

در منابع دوره صفوی، میدان محل اجتماع، دادوستد، نمایش و فعالیت‌های درباری است. بازار قیصریه ارتباط آن را با اقتصاد شهر تقویت می‌کرد. این هم‌نشینی نشان می‌دهد که شکوه معماری بدون رفت‌وآمد مردم و فعالیت حجره‌ها معنای کاملی ندارد. تاریخ میدان هم‌زمان تاریخ شاهان و تاریخ استفاده روزمره از فضاست؛ کارکردهای آن نیز در گذر زمان ثابت نمانده‌اند.^[۲]

پرسش‌هایی برای مطالعه

هنگام خواندن نقشه مجموعه، جای چهار بنای اصلی و مسیر اتصال آن‌ها به بازار را مشخص کنید. سپس بپرسید هر جبهه چه کسانی را به میدان دعوت می‌کرد و چه نوع دسترسی‌ای می‌ساخت. برای تاریخ‌گذاری یک بخش، زمان ساخت، توسعه و مرمت را از هم جدا کنید؛ ظاهر یکدست امروز لزوماً به معنی ساخته‌شدن همه اجزا در یک سال نیست.