شمس تبریزی؛ زندگی، اندیشه‌ها و پیوند او با مولانا

مقدمه

شمس تبریزی، یا شمس‌الدین محمد تبریزی، عارف و جهانگردی صوفی‌مشرب از سده هفتم هجری/سیزدهم میلادی بود که بیش از هر چیز به سبب دیدار و مصاحبتش با مولانا جلال‌الدین محمد بلخی شناخته می‌شود. آنچه از زندگی او با اطمینان می‌دانیم، بسیار کمتر از شهرت امروزی اوست: بخش بزرگی از کودکی، خانواده، آموزش‌های نخستین، مسیر دقیق سفرها و حتی چگونگی پایان زندگی‌اش در پرده ابهام قرار دارد. مهم‌ترین پنجره مستقیم به جهان فکری شمس، «مقالات شمس» است؛ مجموعه‌ای از سخنان، گفت‌وگوها و مجالس او که بعدها گردآوری شده است، نه کتابی که شمس به شیوه متعارف شخصاً تألیف و نسخه‌پردازی کرده باشد. ^{[۳][۸][۱۰]}

نقطه عطف زندگی شمس و مولانا، دیدار آنان در قونیه در حدود سال ۶۴۲ق/۱۲۴۴م بود. این مصاحبت، زندگی فکری و ادبی مولانا را به‌شدت دگرگون کرد و در شکل‌گیری دوره‌ای که با غزل‌های شورانگیز، سماع و حضور پررنگ نام شمس در شعر مولانا شناخته می‌شود، نقشی اساسی داشت. با این حال، روایت‌های مشهور درباره نخستین دیدار، قتل شمس، دخالت علاءالدین، سرنوشت کیمیا خاتون یا محل قطعی دفن شمس یکسان نیستند و باید میان گزارش‌های نزدیک‌تر به زمان واقعه و حکایت‌های متأخر تمایز گذاشت. ^[۲][۳][۴]

شمس تبریزی که بود؟

شمس در منابع با نام «شمس‌الدین محمد تبریزی» شناخته می‌شود. صورت کامل‌تر «شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی» در سنت‌های زندگینامه‌ای آمده است، اما جزئیات نسب او به اندازه نام و نسبت «تبریزی» استوار نیست. «شمس‌الدین» لقبی عربی به معنای «خورشید دین» است و «تبریزی» پیوند او را با تبریز نشان می‌دهد. ^[۳]

از نظر تاریخی، بهتر است شمس را پیش از هر چیز عارف، صوفیِ سیّار، آموزگار معنوی و هم‌صحبت فکری مولانا بدانیم، نه شاعری صاحب دیوان. آنچه از او به‌طور قابل اتکا باقی مانده، عمدتاً سخنان ثبت‌شده در «مقالات شمس» و تصویر او در منابع نخستین و متقدم مولویان است. نسبت دادن یک دیوان مستقل و بزرگ شعر به شمس پشتوانه محکمی ندارد؛ «دیوان شمس» مشهور، اثر مولاناست. ^[۳][۱۱]

نام کامل شمس تبریزی

در متون فارسی و پژوهش‌های جدید، رایج‌ترین نام او «شمس‌الدین محمد تبریزی» است. دانشنامه اسلام ترکی صورت «شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی» را نیز گزارش می‌کند، اما باید توجه داشت که زندگی شمس در منابع هم‌عصر به‌صورت یک زندگینامه منظم ثبت نشده است. بنابراین هرچه از نام شناخته‌شده «شمس‌الدین محمد تبریزی» به سمت جزئیات نسب و خانواده پیش می‌رویم، درجه اطمینان کاهش می‌یابد. ^[۳]

نسبت «تبریزی» به‌طور طبیعی نشان‌دهنده پیوند با تبریز است. این نسبت در سنت ادبی و صوفیانه چنان تثبیت شده که هویت تاریخی او بدون آن تقریباً شناخته نمی‌شود. با این حال، از خود نسبت نباید جزئیاتی مانند محله، تاریخ دقیق تولد یا موقعیت اجتماعی خانواده را نتیجه گرفت.

شمس تبریزی چه زمانی متولد شد؟

درباره تاریخ دقیق تولد شمس تبریزی اتفاق نظر وجود ندارد. شماری از آثار مرجع جدید، با تکیه بر محاسبه‌های برگرفته از منابع متأخر، حدود ۵۸۲ق/۱۱۸۶م را پیشنهاد کرده‌اند. این تاریخ را باید «برآورد» دانست، نه تاریخی قطعی که در سندی هم‌زمان با تولد او ثبت شده باشد. ^[۳]

از همین رو، تاریخ‌هایی که در برخی وب‌سایت‌ها با قطعیت کامل برای تولد شمس نوشته می‌شوند، از نظر روش تاریخی دقیق نیستند. شکل محتاطانه‌تر این است که بگوییم شمس احتمالاً در اواخر سده ششم هجری متولد شده و در نیمه نخست سده هفتم هجری به چهره‌ای فعال در شبکه‌های صوفیانه ایران، شام و آناتولی تبدیل شده است.

شمس تبریزی کجا متولد شد؟

تبریز محتمل‌ترین و پذیرفته‌شده‌ترین انتساب جغرافیایی شمس است. هم لقب «تبریزی» و هم سنت زندگینامه‌ای او این ارتباط را تأیید می‌کنند. با این حال، منابع نزدیک به روزگار شمس جزئیات دقیقی درباره محل تولد، خانه پدری یا محیط کودکی او نمی‌دهند. ^[۳]

در ارزیابی تاریخی باید میان «پیوند بسیار قوی با تبریز» و «دانستن جزئیات تولد در تبریز» تفاوت گذاشت. اولی معقول و مستندتر است؛ دومی عمدتاً ناشناخته باقی مانده است.

خانواده و کودکی شمس تبریزی

اطلاعات ما درباره خانواده و سال‌های کودکی شمس اندک است. در برخی منابع متأخر، نام پدر او «علی بن ملک‌داد» آمده و گزارش‌هایی نیز درباره پیشه بازرگانی خانواده نقل شده است. این اطلاعات نسبت به رویدادهای دوره قونیه از پشتوانه تاریخی ضعیف‌تری برخوردارند و نباید از آنها یک زندگینامه مفصل دوران کودکی ساخت. ^[۳]
از «مقالات شمس» می‌توان دریافت که او از سنین پایین با آموزش دینی، قرآن و جست‌وجوی معنوی بیگانه نبوده است؛ اما جزئیات مدرسه، استادان اولیه، زندگی روزمره یا وضعیت اقتصادی خانواده به‌طور قابل اتکا ثبت نشده‌اند. پژوهشی فارسی بر وجه آموزگاری شمس نیز نشان می‌دهد که نشانه‌هایی از آموزش قرآن و تعلیم به کودکان در روایت‌های مرتبط با زندگی او وجود دارد، ولی تصویر کامل شغل یا برنامه آموزشی او قابل بازسازی نیست. ^[۸]

استادان و آموزش شمس تبریزی

نامی که از نظر منبع‌شناسی بیش از دیگران به‌عنوان استاد شمس اهمیت دارد، ابوبکر سَلّه‌باف تبریزی است. دلیل اهمیت این انتساب آن است که پیوند با او در سنت «مقالات شمس» بازتاب یافته و از این جهت از بسیاری نسبت‌های بعدی معتبرتر است. ^[۳]

در منابع متأخر، نام‌هایی مانند بابا کمال جندی و رکن‌الدین سجاسی نیز در زنجیره استادان شمس دیده می‌شود. مشکل اینجاست که این روابط در منابع نزدیک‌تر به خود شمس همان استحکام را ندارند. بنابراین بهتر است گفته شود که «در منابع بعدی» چنین استادانی به او نسبت داده شده‌اند، نه اینکه با قطعیت شاگردی رسمی شمس نزد همه آنان اعلام شود. ^[۳]

درباره محیی‌الدین ابن عربی نیز باید احتیاط کرد. شمس احتمالاً با فضای فکری دمشق و چهره‌های مهم صوفی آن روزگار آشنا بوده و در منابع از دیدار یا گفت‌وگوهایی با برخی صوفیان بزرگ سخن رفته است؛ اما تبدیل هر دیدار احتمالی به رابطه مستقیم استاد و شاگردی، فراتر از شواهد موجود است. ^[۳]

شخصیت و شیوه زندگی شمس

تصویری که از مقالات و منابع مولویان به دست می‌آید، شمس را شخصیتی بی‌اعتنا به شهرت رسمی، سخت‌گیر در گفت‌وگوی دینی، نقادِ ظاهرسازی و بسیار متحرک نشان می‌دهد. او برخلاف بسیاری از مشایخی که خانقاه، مریدان ثابت و ساختار نهادی داشتند، بخش مهمی از عمرش را در سفر گذراند و گاه چنان زندگی می‌کرد که در ظاهر بیشتر به تاجری مسافر می‌مانست تا شیخی مشهور. ^[۳]

این سبک زندگی با آنچه در تاریخ تصوف از برخی درویشان سیار و گرایش‌های ملامتی می‌شناسیم سازگار است: فاصله گرفتن از نمایش منزلت معنوی، پرهیز از وابستگی به تشکیلات و تأکید بر حقیقت درونی به جای اعتبار اجتماعی. با این حال، نباید شمس را صرفاً به یک «ضد عالم» یا «ضد شریعت» فروکاست. در خود گفتارهای او، دانش دینی، قرآن، توحید و فهم عمیق جایگاه جدی دارند. نقد شمس بیشتر متوجه دانش بی‌اثر، تقلید و دینداری بی‌تحول است. ^[۳][۵]

سفرهای شمس تبریزی

بازسازی سفرهای شمس دشوار است، زیرا منابع معمولاً سفرنامه‌ای منظم با تاریخ و مسیر دقیق در اختیار ما نمی‌گذارند. با این وجود، از مقالات و منابع زندگینامه‌ای می‌توان شبکه‌ای از شهرهای ایران، عراق، شام و آناتولی را تشخیص داد. ^[۳]

این جدول نباید به‌صورت یک مسیر سفر دقیق و قطعی خوانده شود. برای بسیاری از شهرها، ترتیب زمانی و مدت اقامت روشن نیست.

شمس تبریزی در چه دوره تاریخی زندگی می‌کرد؟

شمس در دوره‌ای زندگی می‌کرد که نقشه سیاسی ایران و آناتولی به‌شدت در حال تغییر بود. دوران بلوغ او هم‌زمان با گسترش فتوحات مغول در آسیای مرکزی و ایران بود. در سوی دیگر، قونیه مرکز مهم سلجوقیان روم در آناتولی بود. ^[۶][۷]

هنگامی که شمس در ۶۴۲ق/۱۲۴۴م به قونیه رسید، فقط حدود یک سال از شکست سلجوقیان روم از مغولان در نبرد کوسه‌داغ در ۶۴۱ق/۱۲۴۳م می‌گذشت. این شکست، سلطنت سلجوقی روم را زیر فشار و برتری سیاسی مغول قرار داد. سلطان آن هنگام، غیاث‌الدین کیخسرو دوم بود که از ۱۲۳۷ تا ۱۲۴۶م حکومت کرد. ^[۶]

این جهان سیاسی ناآرام، در عین حال جهانی با رفت‌وآمد شدید علما، صوفیان، بازرگانان و مهاجران بود. قونیه، شام، تبریز و شهرهای مسیرهای تجاری و علمی به هم متصل بودند و مهاجرت‌های ناشی از ناامنی‌های شرق اسلامی، ترکیب فرهنگی شهرهای آناتولی را دگرگون کرده بود. ^[۷]

زمینه زمانی زندگی شمس

وضعیت تبریز در روزگار شمس

تبریز در آذربایجان تاریخی، شهری مهم در شبکه‌های بازرگانی و ارتباطی منطقه بود. نسبت «تبریزی» شمس، او را به محیطی پیوند می‌دهد که در مسیر رفت‌وآمد میان ایران، قفقاز، بین‌النهرین و آناتولی قرار داشت. با این حال، نباید از اهمیت عمومی شهر نتیجه گرفت که دقیقاً کدام مدرسه، بازار یا حلقه فکری تبریز بر شمس اثر گذاشته است؛ شواهد برای چنین جزئیاتی کافی نیست.

در سده سیزدهم، تحولات مغولی جابه‌جایی وسیع جمعیت و نخبگان را در جهان ایرانی و آناتولی تشدید کرد. قونیه نیز از ورود مهاجران فارسی‌زبان و دانشوران شرقی بهره برد. این زمینه تاریخی به فهم امکان سفر گسترده شمس کمک می‌کند، اما علت شخصی هر سفر او را توضیح نمی‌دهد. ^[۷]

تصوف در روزگار شمس تبریزی

تصوف سده‌های ششم و هفتم هجری مجموعه‌ای یکدست نبود. خانقاه‌ها و مشایخ صاحب مرید در کنار صوفیان سیار، عالمان شریعت‌مدار، اهل سماع و گرایش‌های ملامتی فعالیت می‌کردند. رابطه «شیخ و مرید» اهمیت داشت، اما گونه‌های دیگری از مصاحبت و تربیت معنوی نیز وجود داشت.

شمس در این زمینه شخصیتی غیرنهادی‌تر به نظر می‌رسد. او طریقتی مستقل و سازمان‌یافته به نام خود بنیان ننهاد. در گفتارش، قرآن، توحید، شریعت، تجربه معنوی، شناخت نفس و مصاحبت با انسان صاحب حقیقت در کنار هم دیده می‌شوند. همین نکته سبب می‌شود که تصویر عامیانه «عارفی شوریده که با علم و دین رسمی دشمن بود» تصویر دقیقی نباشد. ^[۳][۵]

شمس و مولانا

نخستین دیدار شمس تبریزی و مولانا

دیدار تعیین‌کننده شمس و مولانا معمولاً در سال ۶۴۲ق/۱۲۴۴م در قونیه قرار داده می‌شود. برخی منابع متأخر حتی روز دقیق را گزارش کرده‌اند، اما در مقاله تاریخی بهتر است سال و چارچوب زمانی را قطعی‌تر از روز دقیق دانست. ^[۳]

درباره چگونگی نخستین گفت‌وگو چند روایت وجود دارد. یکی از مشهورترین روایت‌ها پرسش شمس درباره جایگاه پیامبر اسلام و بایزید بسطامی است. شکل‌هایی از این مضمون به سنت نزدیک‌تر به مقالات پیوند دارد، اما صورت ادبی و جزئیات آن در منابع گوناگون متفاوت است. در روایت مشهور دیگری، شمس کتاب‌های مولانا را در آب می‌اندازد و سپس بی‌آنکه خیس شوند بیرون می‌آورد. این داستان در منابع متأخر گسترش یافته و برای بازسازی تاریخیِ لحظه دیدار قابل اتکای کافی ندارد. باید آن را حکایت نمادین و متأخر دانست، نه گزارش شاهد عینی. ^[۳]

اهمیت تاریخی دیدار در جزئیات نمایشی آن نیست؛ در این است که شمس و مولانا وارد دوره‌ای از مصاحبت فشرده شدند که مسیر زندگی فکری و اجتماعی مولانا را تغییر داد.

مولانا پیش از دیدار شمس چگونه بود؟

مولانا پیش از شمس چهره‌ای تعلیم‌دیده در علوم دینی، واعظ و مدرس شناخته‌شده قونیه بود و پیشینه خانوادگی و تربیتی صوفیانه نیز داشت. بنابراین تعبیر رایج «شمس یک فقیه کاملاً بیگانه با عرفان را ناگهان عارف کرد» ساده‌سازی است. منابع جوانی مولانا محدودند و حتی پژوهش جدید ایرانیکا تأکید می‌کند که برای بخشی از زندگی فکری او، اسناد هم‌زمان اندکی داریم. ^[۴]

تفاوت اصلی پس از شمس را باید در شدت و جهت‌گیری تجربه معنوی مولانا، شیوه معاشرت او، جایگاه سماع و به‌ویژه فوران شعر غنایی جست‌وجو کرد. شمس آغاز همه جنبه‌های عرفانی زندگی مولانا نبود، اما کاتالیزوری استثنایی در مرحله‌ای تعیین‌کننده از آن بود. ^[۴][۱۱]

شمس چه تأثیری بر مولانا گذاشت؟

منابع مولوی، از جمله روایت سلطان ولد، این مصاحبت را نقطه عطفی عظیم می‌دانند. پس از دیدار، مولانا مدت‌های طولانی به گفت‌وگو و خلوت با شمس پرداخت و دسترسی معمول شاگردان و مریدان به او کاهش یافت. این تغییر طبیعی بود که نارضایتی اطرافیان را برانگیزد. ^[۱][۳]

از نظر ادبی، نام «شمس» به یکی از هویت‌های مرکزی در غزل‌های مولانا تبدیل شد. گاهی مولانا نام شمس را در تخلّص یا پایان غزل می‌آورد و گاه شمس در شعر او بیش از یک فرد تاریخی، نشانه‌ای از حضور محبوب، آفتاب حقیقت و تجربه فنا در معشوق می‌شود. با این همه، درست نیست که همه شعر مولانا یا تمام شخصیت عرفانی او را محصول یک نفر بدانیم. مولانا پیش و پس از شمس شبکه‌ای از استادان و یاران داشت و تحولش فرایندی چندمرحله‌ای بود. ^[۱۱]

ماهیت رابطه شمس و مولانا

برای توصیف این رابطه، واژه «مصاحبت» از بسیاری برچسب‌های ساده مناسب‌تر است. در منابع می‌توان عناصر آموزگاری، راهنمایی معنوی، گفت‌وگوی فکری و دوستی عمیق را دید. برخی سنت‌های بعدی شمس را مرشد مولانا معرفی کرده‌اند؛ برخی پژوهشگران و مولوی‌شناسان، با توجه به جایگاه خود مولانا، تعبیر «شیخِ صحبت» یا هم‌صحبت معنوی را دقیق‌تر می‌دانند. ^[۳]

این رابطه را نباید با دسته‌بندی‌های عاطفی و اجتماعیِ مدرن بدون شاهد تاریخی بازتعریف کرد. منابع سده سیزدهم و چهاردهم آن را در زبان تصوف، صحبت، عشق الهی و تربیت معنوی توضیح می‌دهند. هر برداشت جدید باید آشکارا به‌عنوان تفسیر معاصر معرفی شود، نه واقعیت مسلم تاریخی.

چرا مردم قونیه با شمس مخالفت کردند؟

مخالفت با شمس را نمی‌توان به یک علت فروکاست. نخست، ورود شمس نظم رابطه میان مولانا و شاگردانش را برهم زد؛ کسانی که پیش‌تر به درس، وعظ و حضور او دسترسی داشتند، اکنون می‌دیدند که بخش بزرگی از وقت مولانا صرف شمس می‌شود. دوم، زبان تند و بی‌پرده شمس و نقد او از ریا، منزلت رسمی و دینداری سطحی می‌توانست تنش‌آفرین باشد. سوم، شمس برای بسیاری یک غریبه بی‌ریشه در ساختار اجتماعی قونیه بود. ^[۳]

منابع متأخر، این نارضایتی را گاه با داستان‌های نمایشی و دشمنی‌های شخصی درهم آمیخته‌اند. اصل وجود تنش محتمل و به‌خوبی بازتاب‌یافته است؛ اما میزان نقش هر فرد یا هر حادثه در آن را باید جداگانه سنجید.

نخستین رفتن شمس از قونیه

در حدود ۶۴۳ق/۱۲۴۵–۱۲۴۶م، شمس قونیه را ترک کرد. دمشق در منابع مولوی مقصد اصلی این مرحله است، هرچند در برخی روایت‌های دیگر از مکان‌های متفاوتی یاد شده است. رفتن او را معمولاً با فشار و نارضایتی محیط قونیه مرتبط می‌دانند، اما متن یک «بیانیه خروج» از شمس نداریم که علت را با قطعیت بیان کند. ^[۳]

غیبت شمس برای مولانا بسیار سنگین بود. نامه‌ها، پیام‌ها و تلاش برای یافتن او در روایت‌های مولوی جای مهمی دارد. در نهایت، سلطان ولد، پسر مولانا، مأمور شد به دمشق برود و از شمس بخواهد بازگردد. ولدنامه این مأموریت و بازگشت را به‌روشنی روایت می‌کند. ^[۱]

بازگشت شمس به قونیه

سلطان ولد در ولدنامه از رفتن خود به دمشق، دیدار شمس و همراهی او در راه بازگشت سخن می‌گوید. از این جهت، اصل بازگشت شمس پس از نخستین غیبت از بخش‌های نسبتاً محکم‌تر روایت است. ^[۱]

اما بازگشت، مشکل اجتماعی را برای همیشه حل نکرد. تنش دوباره شکل گرفت و مدت بعد شمس برای آخرین بار از صحنه زندگی مولانا ناپدید شد. همین مرحله، سرچشمه یکی از پیچیده‌ترین مناقشات تاریخی درباره سرنوشت اوست.

شمس تبریزی و کیمیا خاتون

کیمیا خاتون از بحث‌برانگیزترین شخصیت‌های حاشیه زندگی شمس است، زیرا روایت تاریخی او با داستان‌پردازی مدرن درآمیخته است. در روایت افلاکی، کیمیا خاتون زن جوانی در خانواده و خانه مولاناست و پس از بازگشت شمس، ازدواجی میان او و شمس صورت می‌گیرد. منابع مختلف درباره موقعیت خانوادگی دقیق او و جزئیات این ازدواج کاملاً یکسان نیستند. ^[۳]

اصلِ وجود کیمیا و گزارش ازدواج در سنت مولوی قابل چشم‌پوشی نیست؛ اما جزئیات پررنگی که در رمان‌ها و روایت‌های عامه درباره عشق‌های پنهانی، خشونت، حسادت، علت مرگ یا گفت‌وگوهای خصوصی او و شمس نقل می‌شود، لزوماً منبع تاریخی ندارد. حتی اگر مرگ کیمیا در روایت‌های قدیم آمده باشد، نمی‌توان از آن بدون سند پزشکی یا گزارش مستقل، علت دقیق مرگ یا مسئولیت فرد خاصی را نتیجه گرفت.

شمس تبریزی و علاءالدین

علاءالدین محمد، یکی از پسران مولانا، در برخی منابع با ماجرای تنش میان شمس و خانواده مولانا پیوند خورده است. در روایت‌های متأخر، به‌ویژه افلاکی، نام او حتی در داستان قتل شمس مطرح می‌شود. از سوی دیگر، منابع نزدیک‌تر و روایت سلطان ولد چنین قتل اثبات‌شده‌ای را گزارش نمی‌کنند. ^[۲][۳]

بنابراین وجود تنش یا ناخشنودی را می‌توان بخشی از سنت منابع دانست، اما از آن نمی‌توان مستقیم نتیجه گرفت که علاءالدین قاتل شمس بوده است.

ناپدید شدن و مرگ شمس

شمس تبریزی چگونه ناپدید شد؟

مهم‌ترین نکته این است که منبع خانوادگی بسیار نزدیک به مولانا، یعنی ولدنامه سلطان ولد، ماجرا را با زبان «ناپدید شدن» شمس روایت می‌کند، نه با گزارش قطعی قتل او. سلطان ولد پس از توضیح بازگشت شمس و تجدید تنش‌ها، از ناپدید شدن ناگهانی او سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که سرنوشتش برای اطرافیان روشن نبود. ^[۲]

در برخی بازسازی‌های تاریخی، آخرین ناپدید شدن در حدود ۶۴۵ق/۱۲۴۷م قرار می‌گیرد. تاریخ‌های دقیق‌تر نیز در منابع نقل شده‌اند، اما با توجه به اختلاف روایت‌ها، عبارت «حدود ۶۴۵ق/۱۲۴۷م» برای متن عمومی محتاطانه‌تر است. ^[۳]

گزارش‌هایی از جست‌وجوی بعدی مولانا در دمشق نیز در سنت زندگینامه‌ای وجود دارد. این موضوع دست‌کم نشان می‌دهد که روایت «شمس دوباره قونیه را ترک کرده بود» برای اطرافیان مولانا قابل تصور بوده است. البته این امر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که قتل رخ نداده است.

آیا شمس تبریزی کشته شد؟

نظریه قتل

روایت صریح قتل در منابع متأخر مولوی، به‌ویژه «مناقب‌العارفین» افلاکی، دیده می‌شود. در یکی از صورت‌های روایت، گروهی به شمس حمله می‌کنند و نام علاءالدین نیز در میان متهمان یا افراد مرتبط مطرح می‌شود. در روایت دیگری، سخن از انداختن پیکر در چاه است. مشکل روش‌شناختی این است که افلاکی دهه‌ها پس از واقعه می‌نوشت و اثر او آمیزه‌ای از تاریخ، حافظه جمعی و مناقب‌نویسی صوفیانه است. ^[۳]

علاوه بر این، ولدنامه سلطان ولد ــ منبعی نزدیک‌تر به خانواده مولانا ــ قتل را گزارش نمی‌کند. این سکوت، قتل را ناممکن نمی‌کند، ولی مانع آن می‌شود که روایت افلاکی را بدون قید به‌عنوان واقعیت قطعی بپذیریم. ^[۲]

نظریه ترک دوباره قونیه

بر پایه ولدنامه و سنت جست‌وجوی شمس در شام، این احتمال جدی است که او بار دیگر قونیه را ترک کرده باشد و سپس ردش از منابع مولوی گم شده باشد. زندگی پیشین شمس نیز با سفر و ترک ناگهانی شهرها سازگار است. ^[۲][۳]

ضعف این نظریه آن است که نمی‌دانیم اگر شمس زنده ماند، دقیقاً کجا رفت و چه زمانی درگذشت. سنت‌های محلی مربوط به خوی، تبریز و مکان‌های دیگر برای پر کردن همین خلأ تاریخی شکل گرفته‌اند.

روایت‌های دیگر

در سنت‌های بعدی، مکان‌ها و داستان‌های دیگری نیز مطرح شده‌اند، اما ارزش آنها یکسان نیست. برخی ممکن است حافظه محلیِ یک حضور واقعی باشند و برخی نتیجه اشتباه گرفتن چند شخصیت با نام «شمس» یا گسترش شهرت مولانا و شمس در مناطق مختلف. بنابراین روش درست، مقایسه تاریخ پیدایش هر روایت و اسناد پشتیبان آن است.

نتیجه تاریخی: ناپدید شدن شمس در منابع نزدیک‌تر به زمان واقعه جای محکمی دارد؛ قتل او یک نظریه مهم و قدیمی است، اما اثبات قطعی نشده است.

آیا علاءالدین، پسر مولانا، شمس را کشت؟

نمی‌توان با شواهد موجود علاءالدین را به‌طور قطعی قاتل شمس معرفی کرد. انتساب قتل به او در روایت‌های متأخر برجسته شده است، در حالی که سلطان ولد قتل را گزارش نمی‌کند و منابع اولیه‌تر زنجیره مدرکی مستقلی برای اثبات جرم در اختیار ما نمی‌گذارند. ^[۲][۳]

پس پاسخ دقیق به پرسش «قاتل شمس تبریزی چه کسی بود؟» این است: قاتل قطعی شناخته‌شده‌ای نداریم، زیرا اصل قتل نیز از نظر تاریخی قطعی نیست.

شمس تبریزی کجا دفن شده است؟

چند مکان در طول تاریخ به‌عنوان آرامگاه شمس معرفی شده‌اند. مهم‌ترین بحث معاصر در ایران درباره خوی است. پژوهشی دانشگاهی بر پایه اسناد تاریخی و بررسی معماری آرامگاه خوی استدلال کرده که سنت انتساب این مکان به شمس از پشتوانه قابل توجهی، به‌ویژه در اسناد دوره عثمانی، برخوردار است. همان پژوهش نیز یادآور می‌شود که اسناد روشنِ مربوط به خوی حدود یک سده پس از ناپدید شدن شمس ظاهر می‌شوند و منبع دست‌اولی از خود لحظه مرگ در اختیار نداریم. ^[۹]

در منابع همچنین از قونیه، تبریز، نیغده و حتی مولتان نام برده شده است. درباره مولتان، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که مزار مشهور آنجا به شخصیت دیگری از سنت اسماعیلی، معروف به پیر شمس، مربوط است و نباید به‌سادگی با شمس تبریزیِ مولانا یکی دانسته شود. ^[۳]

بنابراین، خوی یکی از جدی‌ترین و مستندترین سنت‌های مدعی آرامگاه شمس است، اما با معیار سخت‌گیرانه تاریخی نمی‌توان گفت هویت مدفون در آنجا «بدون هیچ تردیدی» اثبات شده است.

آثار و نوشته‌های شمس تبریزی

آثار شمس تبریزی

شمس را نباید مانند نویسنده‌ای با مجموعه‌ای از کتاب‌های تألیفی مشخص تصور کرد. مهم‌ترین متن وابسته به او «مقالات شمس» است. برخی آثار دیگر نیز در طول تاریخ به شمس نسبت داده شده‌اند، اما همه این نسبت‌ها پذیرفته نیستند؛ برای نمونه، انتساب مثنوی «مرغوب‌القلوب» به او در پژوهش‌های مرجع معتبر دانسته نشده است. ^[۳]

مقالات شمس تبریزی چیست؟

«مقالات شمس» مهم‌ترین منبع برای شناخت زبان، افکار، خاطرات، نقدها و روش گفت‌وگوی شمس است. این اثر یک رساله منظم با فصل‌بندی از پیش طراحی‌شده نیست. ساختار آن حاصل ثبت و انتقال مجالس، گفت‌وگوها، حکایت‌ها و سخنان شمس توسط اطرافیان و نسخه‌پردازان بعدی است. به همین دلیل، گاه موضوع‌ها ناگهان تغییر می‌کنند و زندگی شخصی، تفسیر دینی، نقد صوفیان، خاطره سفر و گفت‌وگوی روزمره کنار هم قرار می‌گیرند. ^{[۳][۸][۱۰]}

همین ویژگی، ارزش تاریخی مقالات را دوچندان می‌کند: متن به ما اجازه می‌دهد صدایی نزدیک‌تر به خود شمس را بشنویم، هرچند از صافی یادداشت‌برداری و گردآوری گذشته است. درباره اینکه چه کسی مجموعه را نخستین بار سامان داده، نظرهای مختلفی وجود دارد. نسخه‌های کهن در ترکیه باقی مانده‌اند و نسخه خطی شماره ۲۱۵۴ کتابخانه موزه مولانا در قونیه از نسخه‌های مهمی است که پژوهش‌های متنی به آن توجه کرده‌اند. ^[۳][۱۰]

از تصحیح‌های جدید فارسی، تصحیح محمدعلی موحد جایگاه مهمی دارد. ویلیام چیتیک نیز بخش بزرگی از مقالات را به انگلیسی ترجمه و با عنوان Me and Rumi منتشر کرده است. ^[۳][۱۰]

آیا شمس تبریزی شعر دارد؟

شمس در تاریخ ادبیات عمدتاً به‌عنوان صاحب یک دیوان مستقل و معتبر شناخته نمی‌شود. ممکن است ابیاتی در منابع یا مجموعه‌های متأخر به او نسبت داده شده باشد، اما یک «دیوان شمس تبریزی» به معنای مجموعه‌ای از اشعار شمس که انتساب آن از نظر نسخه‌شناسی تثبیت شده باشد، در دست نیست. ^[۳]

بخش بزرگی از سردرگمی عمومی از عنوان «دیوان شمس» ناشی می‌شود.

چرا دیوان مولانا «دیوان شمس» نام دارد؟

دیوان شمس اثر مولاناست، نه کتابی سروده‌شده توسط شمس تبریزی.

مجموعه غزل‌های مولانا با عنوان‌هایی مانند «دیوان کبیر» و «کلیات شمس تبریزی» شناخته می‌شود. علت پیوند نام شمس با این دیوان، حضور گسترده نام و تصویر او در غزل‌ها و جایگاهی است که شمس در تجربه عرفانی و زبان شعری مولانا پیدا کرد. ^[۱۱]

در بسیاری از غزل‌ها، «شمس» فقط یک نام شخصی نیست؛ به نشانه‌ای شاعرانه برای محبوب، نور، حقیقت و محو شدن هویت فردی شاعر در تجربه عشق تبدیل می‌شود. این شیوه نام‌گذاری نباید با نویسندگی شمس اشتباه گرفته شود.

اندیشه‌های شمس تبریزی

دانش، تجربه و نقد تقلید

شمس با «علم» دشمن نبود. در گفتار او، قرآن، حدیث، توحید و شناخت دینی حضوری جدی دارد. آنچه هدف نقد قرار می‌گیرد، دانشی است که به تحول انسان منجر نمی‌شود یا صرفاً وسیله منزلت اجتماعی می‌شود. چیتیک در بررسی فلسفی اندیشه مولانا و شمس نشان می‌دهد که در نگاه شمس، معرفت واقعی با شناخت نفس و توحید پیوند دارد. ^[۵]

از این منظر، تقابل ساده «کتاب در برابر عشق» یا «علم در برابر عرفان» تصویر ناقصی است. شمس بیشتر میان دانش تقلیدی و فهم زنده و متحول‌کننده تمایز می‌گذارد.

دیدگاه شمس درباره عشق

عشق در جهان شمس یک احساس رمانتیکِ صرف نیست. در بستر تصوف، عشق نیرویی است که خودخواهی، عادت و صورت‌های تثبیت‌شده هویت را به چالش می‌کشد. مصاحبت شمس و مولانا نمونه تاریخی مهمی از چنین رابطه‌ای شد: دو انسان در گفت‌وگویی فشرده که یکی برای دیگری به آینه‌ای برای تحول معنوی تبدیل می‌شود. ^[۳][۵]

این برداشت باید در چارچوب زبان عرفانی سده هفتم هجری فهمیده شود. خواندن رابطه شمس و مولانا فقط با مفاهیم روان‌شناختی یا عاطفی امروز، بدون توجه به اصطلاحات «صحبت»، «فنا»، «محبت» و «تربیت»، خطر تحریف تاریخی دارد.

شمس و مفهوم مرشد

شمس برای رابطه معنوی ارزش فراوانی قائل بود، اما جایگاه او در برابر مولانا را نمی‌توان به‌سادگی به الگوی یک‌طرفه «استاد دانا و شاگرد نادان» فروکاست. مولانا خود عالمی بالغ و صاحب تجربه بود. شمس به نظر می‌رسد بیشتر با به‌چالش‌کشیدن عادت‌ها، پرسش‌های تند و مصاحبت مستقیم عمل می‌کرد. ^[۳]

از همین رو، در پژوهش‌های مولوی گاه از او به‌عنوان «هم‌صحبت» یا «شیخِ صحبت» یاد می‌شود. اثر او بر مولانا نه فقط انتقال مجموعه‌ای از تعالیم، بلکه ایجاد وضعیت تازه‌ای از زیست معنوی بود.

شمس و شریعت، طریقت و حقیقت

برخلاف بازنمایی‌هایی که شمس را کاملاً بیرون از سنت اسلامی نشان می‌دهند، گفتارهای او درون جهان مفهومی قرآن و تصوف اسلامی قرار دارند. پژوهش‌های مرجع بر پیوند میان شریعت، طریقت و حقیقت در اندیشه او تأکید کرده‌اند. نقد شمس متوجه ظاهرگرایی و توقف در صورت است، نه ضرورتاً نفی اصل عبادت یا دانش دینی. ^[۳][۵]

شخصیت‌های مهم مرتبط با شمس

چرا شمس تبریزی مهم است؟

اهمیت شمس فقط به این دلیل نیست که «دوست مولانا» بود. او یکی از معدود صوفیان سیاری است که گفتارهای زنده و نامنظمش تصویری متفاوت از تصوف رسمی سده هفتم در اختیار ما می‌گذارد. مقالات شمس امکان مشاهده زبان یک عارف منتقد، تجربه‌گرا و گاه جدلی را فراهم می‌کند که با علم، دین، دوستی، ریا، سماع و حقیقت درگیر است. ^[۳][۸]

از سوی دیگر، اثر شمس بر مولانا پیامدی بسیار بزرگ برای ادبیات فارسی داشت. حتی اگر شمس خود شاعر بزرگ صاحب دیوان نبوده باشد، حضور او در زندگی مولانا به‌طور غیرمستقیم در یکی از عظیم‌ترین مجموعه‌های غزل فارسی ماندگار شد. از این جهت، تأثیر ادبی شمس بیش از آنکه در «آثار خودش» سنجیده شود، در تحول زبان و تجربه شاعرانه مولانا قابل مشاهده است. ^[۱۱]

تأثیر شمس بر ادبیات فارسی

تأثیر مستقیم ادبی شمس عمدتاً از راه نثر گفتاری مقالات است؛ نثری که زنده، شکسته، گفت‌وگویی و گاه بسیار شخصی است. تأثیر غیرمستقیم او از راه مولانا بسیار گسترده‌تر است. نام شمس در غزل‌های مولانا به یکی از مشهورترین نمادهای عشق عرفانی در ادب فارسی تبدیل شد.

با این حال، نسبت دادن تمام خلاقیت مولانا به شمس منصفانه نیست. مثنوی معنوی، فیه ما فیه، مکتوبات و بسیاری از مراحل فکری مولانا در شبکه‌ای از تجربه‌های خانوادگی، آموزشی و صوفیانه شکل گرفته‌اند. شمس محرکی بسیار مهم بود، نه تنها علت زندگی فکری مولانا.

تصویر شمس در فرهنگ معاصر

در ادبیات داستانی، تئاتر و فرهنگ عمومی معاصر، شمس اغلب به شخصیت رازآلودی تبدیل شده که زندگی‌اش با عشق، قتل، حسادت و اسرار فراطبیعی روایت می‌شود. این بازنمایی‌ها به محبوبیت شمس کمک کرده‌اند، اما گاه مرز میان تاریخ و داستان را کمرنگ می‌کنند.

به‌ویژه روایت‌های مربوط به کیمیا خاتون، قتل شمس و رابطه او با مولانا باید در آثار داستانی از منابع تاریخی جدا نگه داشته شوند. رمان یا فیلم می‌تواند برای درام، خلأهای تاریخی را پر کند؛ مقاله تاریخی نباید چنین کاری کند.

جغرافیای تاریخی شمس

چهار نقطه بیش از دیگر مکان‌ها در زندگی و حافظه شمس اهمیت دارند:

- تبریز: نسبت اصلی جغرافیایی و محتمل‌ترین زادگاه او.

- قونیه: محل دیدار تعیین‌کننده با مولانا و آخرین مرحله قطعی زندگی او.

- دمشق: از مهم‌ترین ایستگاه‌های سفر و محل اقامت او پس از نخستین ترک قونیه.

- خوی: محل یکی از جدی‌ترین سنت‌های آرامگاهی منسوب به شمس؛ انتساب مهم اما نه کاملاً اثبات‌شده.

در بررسی این جغرافیا باید مرزهای سیاسی امروز را به گذشته تحمیل نکرد. قونیه در آن زمان در قلمرو سلجوقیان روم قرار داشت؛ تبریز و خوی بخشی از آذربایجان تاریخی در جهان ایرانی بودند؛ و دمشق در شبکه فرهنگی و علمی شام قرار داشت.

نتیجه‌گیری

شمس تبریزی از آن شخصیت‌هایی است که اثر تاریخی‌شان از حجم اطلاعات قطعی درباره زندگیشان بسیار بزرگ‌تر است. می‌دانیم که او عارفی سیار و صاحب گفتاری نافذ بود، از تبریز برآمد، سفرهای گسترده داشت، در ۶۴۲ق/۱۲۴۴م با مولانا در قونیه وارد مصاحبتی استثنایی شد و پس از یک دوره رفت‌وآمد، حدود ۶۴۵ق/۱۲۴۷م برای همیشه از روایت زندگی مولانا ناپدید شد. ^[۲][۳]

اما تاریخ دقیق تولد، جزئیات خانواده، همه استادان، ترتیب کامل سفرها، چگونگی مرگ و محل دفن او قطعی نیست. همین جاست که روش تاریخی اهمیت پیدا می‌کند: منابع نزدیک‌تر، مانند ولدنامه و مقالات، باید از مناقب‌نامه‌های متأخر و افسانه‌های محلی جدا شوند؛ و روایت‌های جدید نیز نباید جای سند را بگیرند.

آنچه جای تردید کمتری دارد، اهمیت دیدار شمس و مولاناست. این مصاحبت نه‌تنها زندگی مولانا را وارد مرحله‌ای تازه کرد، بلکه نام شمس را برای همیشه در تاریخ عرفان و ادبیات فارسی ثبت کرد. شمس از خلال «مقالات» با صدای خودش ــ هرچند به‌صورت گردآوری‌شده ــ و از خلال «دیوان شمس» با پژواک نامش در شعر مولانا به ما رسیده است. همین دو مسیر، یکی تاریخی و دیگری ادبی، دلیل ماندگاری شگفت‌انگیز او تا امروز است.

جدول خلاصه تاریخی

خط زمانی تاریخی شمس تبریزی

افسانه و واقعیت درباره شمس تبریزی

پرسش‌های متداول

شمس تبریزی که بود؟

شمس‌الدین محمد تبریزی عارف و صوفی سیار سده هفتم هجری بود که به سبب مصاحبت عمیقش با مولانا در قونیه شهرت یافت. مهم‌ترین متن مرتبط با او «مقالات شمس» است.

شمس تبریزی اهل کجا بود؟

پیوند او با تبریز بسیار قوی است و به همین دلیل «تبریزی» خوانده می‌شود. با این حال، جزئیات دقیق محل و شرایط تولد او در منابع نخستین ثبت نشده است.

شمس تبریزی در چه سالی متولد شد؟

تاریخ دقیق معلوم نیست. حدود ۵۸۲ق/۱۱۸۶م در برخی پژوهش‌های مرجع پیشنهاد شده، اما باید آن را تاریخ تقریبی دانست.

شمس تبریزی در چه دوره‌ای زندگی می‌کرد؟

او در سده هفتم هجری/سیزدهم میلادی زندگی می‌کرد؛ دوره‌ای هم‌زمان با فتوحات مغول در ایران و حکومت سلجوقیان روم در آناتولی.

شمس تبریزی در زمان کدام پادشاه بود؟

در زمان دیدار او با مولانا در ۱۲۴۴م، قونیه زیر حکومت سلجوقیان روم و سلطنت غیاث‌الدین کیخسرو دوم بود. در ایرانِ آن زمان یک «پادشاه ایران» واحد به معنای جدید وجود نداشت و منطقه درگیر پیامدهای فتوحات و سلطه مغول بود.

شمس تبریزی چه نسبتی با مولانا داشت؟

او هم‌صحبت، الهام‌بخش و راهنمای معنوی بسیار مهم مولانا بود. توصیف رابطه فقط با یک برچسب ساده «استاد و شاگرد» همه پیچیدگی آن را نشان نمی‌دهد.

شمس تبریزی چگونه با مولانا آشنا شد؟

دیدار تعیین‌کننده آنان در قونیه در ۶۴۲ق/۱۲۴۴م رخ داد. جزئیات نمایشیِ نخستین گفت‌وگو در منابع متفاوت است و برخی داستان‌های مشهور، مانند انداختن کتاب‌ها در آب، تاریخیِ قطعی نیستند.

شمس چرا قونیه را ترک کرد؟

به احتمال زیاد تنش با برخی شاگردان و اطرافیان مولانا و نارضایتی از تغییر رفتار و برنامه مولانا در این تصمیم نقش داشت. علت دقیق از زبان خود شمس به شکل یک گزارش صریح باقی نمانده است.

شمس تبریزی چگونه مرد؟

نمی‌دانیم. منبع نزدیک‌تر، یعنی ولدنامه سلطان ولد، از ناپدید شدن شمس سخن می‌گوید. قتل یکی از نظریه‌های مهم است، اما اثبات قطعی نشده است.

آیا شمس تبریزی به قتل رسید؟

ممکن است، اما نمی‌توان آن را واقعیت قطعی دانست. روایت صریح قتل بیشتر در منابع متأخر مانند افلاکی دیده می‌شود.

قاتل شمس تبریزی چه کسی بود؟

قاتل قطعی شناخته‌شده‌ای نداریم. نام علاءالدین، پسر مولانا، در برخی روایت‌های متأخر آمده، ولی مدرک کافی برای اثبات تاریخی این اتهام وجود ندارد.

قبر شمس تبریزی کجاست؟

خوی یکی از مهم‌ترین و مستندترین سنت‌های مدعی آرامگاه شمس است، اما محل دفن او از نظر تاریخی به‌طور نهایی اثبات نشده و سنت‌های دیگری نیز وجود دارند.

مقالات شمس تبریزی چیست؟

مجموعه‌ای از سخنان، گفت‌وگوها، خاطرات و مجالس شمس است که دیگران ثبت و بعدها گردآوری کرده‌اند. این کتاب مهم‌ترین منبع برای شناخت مستقیم اندیشه و شخصیت شمس است.

آیا شمس تبریزی شاعر بود؟

شهرت تاریخی شمس به‌عنوان عارف و آموزگار معنوی است، نه شاعر صاحب دیوان. اشعار منسوب به او نیازمند بررسی نسخه‌شناختی‌اند و دیوان مستقلی با انتساب قطعی در دست نیست.

آیا دیوان شمس اثر شمس تبریزی است؟

خیر. «دیوان شمس» یا «کلیات شمس» مجموعه غزل‌های مولانا جلال‌الدین محمد بلخی است که نام شمس در بسیاری از آنها حضوری محوری دارد.

شمس چه تأثیری بر مولانا گذاشت؟

مصاحبت شمس یکی از مهم‌ترین عوامل تحول معنوی و شعری مولانا بود؛ به‌ویژه در گسترش شعر غنایی، سماع و زبان عشق عرفانی. با این حال، کل زندگی فکری مولانا را نمی‌توان تنها به شمس نسبت داد.