تیموریان؛ تاریخ، فرمانروایان، هنر و پایان قدرت در ایران

مقدمه

تیموریان یا گورکانیان دودمانی برخاسته از محیط ترک‌ومغولِ آسیای مرکزی بودند که تیمور در ۱۳۷۰ میلادی پایهٔ قدرت آن را استوار کرد. فرمانروایی آنان در ایران و ماوراءالنهر تا اوایل سدهٔ شانزدهم ادامه یافت؛ سقوط هرات در ۱۵۰۷ نقطهٔ پایان متعارف دولت‌های اصلی تیموری در این منطقه است. شاخهٔ بابر بعدها در هند دولتی تازه ساخت که تاریخ آن باید جداگانه بررسی شود. ^[۱]

دورهٔ تیموری با دو واقعیت هم‌زمان شناخته می‌شود: جنگ‌ها و ویرانی‌های گسترده، و شکوفایی هنر، کتاب و دانش در برخی مراکز. نمی‌توان حمایت از هنرمندان را توجیه کشتارها دانست یا ویرانی نظامی را دلیل انکار دستاوردهای فرهنگی گرفت. سمرقند و هرات به کانون‌های مهم فرهنگی جهان فارسی‌زبان تبدیل شدند. ^[۲]

زمینهٔ تاریخی پیش از دودمان

پس از مرگ ابوسعید ایلخانی در ۱۳۳۵، ایران میان حکومت‌هایی چون جلایریان، مظفریان، سربداران و آل‌کرت تقسیم شد. در ماوراءالنهر نیز قدرت چغتاییان با رقابت امیران و گروه‌های نظامی روبه‌رو بود. تیمور از این محیطِ چندمرکزی برای ساخت ائتلاف و حذف رقیبان استفاده کرد. ^[۳]

او به گروه بَرلاس تعلق داشت و خود از تبار مستقیم چنگیز نبود. این مسئله در مشروعیت سیاسی اهمیت داشت؛ استفاده از خان‌های چنگیزیِ اسمی و پیوند ازدواج با خاندان چنگیزی، جایگاه او را تقویت می‌کرد. عنوان گورکان به معنای داماد، بخشی از همین زبان مشروعیت بود. ^[۴]

بنیان‌گذاری دودمان

تیمور پس از رقابت و همکاری متغیر با امیرحسین، در ۱۳۷۰ در بلخ بر رقیب غلبه کرد و سمرقند را مرکز قدرت ساخت. او عنوان امیر را به کار می‌برد و در کنار مشروعیت چنگیزی، از مفاهیم اسلامی و حمایت برخی نخبگان دینی بهره می‌گرفت. دولتش بر فرماندهی شخصی و شبکهٔ امیران و خویشاوندان تکیه داشت. ^[۴]

فتح خراسان و تسلیم هرات در ۱۳۸۱ راه گسترش به ایران را گشود. شهرهای مقاوم با تنبیه‌های بسیار خشن روبه‌رو می‌شدند و استادکاران و جمعیت‌هایی به اجبار جابه‌جا می‌شدند. گزارش ارقام کشتار در منابع ممکن است اغراق‌آمیز باشد، اما این احتیاط آماری نباید اصل خشونت گسترده را پنهان کند. ^[۵]

قلمرو جغرافیایی

تیمور بر بخش بزرگی از ایران، ماوراءالنهر و مناطق پیرامون مسلط شد و تا هند، شام، آناتولی و دشت قبچاق لشکر کشید. مسیر لشکرکشی با قلمرو اداره‌شدهٔ دائمی یکی نیست؛ فتح دهلی یا پیروزی آنکارا به معنای ادارهٔ پایدار همهٔ هند و آناتولی نبود. نقشهٔ حکومت باید میان تسلط، تابعیت و یورش تفاوت بگذارد. ^[۱۴]

سمرقند مرکز اصلی تیمور بود. در زمان شاهرخ، هرات مرکز برجستهٔ سلطنت شد و الغ‌بیگ در سمرقند فرمان راند. شیراز، اصفهان، مشهد و دیگر شهرها نیز در شبکهٔ حکومت و فرهنگ نقش داشتند. در سدهٔ پانزدهم، بخش‌هایی از غرب ایران به قدرت‌های ترکمان واگذار یا از دست رفتند. ^[۶]

جدول فرمانروایان

شاهزادگان تیموری اغلب هم‌زمان در مناطق مختلف حکومت می‌کردند. جدول، فرمانروایان اصلی و چند شاخهٔ مهم را نشان می‌دهد؛ ترتیب سطرها به معنای جانشینی مستقیم و فرمانروایی همه بر قلمرو واحد نیست. تاریخ‌ها میلادی‌اند. ^[۷]

فرمانروایان و رهبران مهم

تیمور؛ فرماندهی، ائتلاف و خشونت

تیمور در سازمان‌دهی لشکرکشی و بهره‌گیری از اختلاف دشمنان مهارت داشت. پیروزی بر توقتمش، یورش به هند و شکست بایزید عثمانی گسترهٔ توان نظامی‌اش را نشان می‌دهند. ضعف بنیادی دولت، وابستگی زیاد آن به اقتدار شخصی و توزیع قدرت میان شاهزادگان بود. تاریخ‌های درباری او را فاتحی مشروع و دشمنانش ستمگری ویرانگر تصویر می‌کنند؛ هر دو دسته باید انتقادی خوانده شوند. ^[۵]

شاهرخ؛ تثبیت پس از فتوحات

شاهرخ پس از جنگ جانشینی بر بخش عمدهٔ میراث پدر مسلط شد. توجه به هرات، همکاری با دیوانیان و حمایت از نهادهای دینی به ثبات کمک کرد. بااین‌حال سلطنتش بدون جنگ نبود و مهار شاهزادگان و ترکمانان ادامه داشت. مرگ او در ۱۴۴۷ آشکار کرد که ثبات چنددهه‌ای، مسئلهٔ انتقال قدرت را کاملاً حل نکرده بود. ^[۶]

الغ‌بیگ؛ دانشمند و فرمانروا

الغ‌بیگ حامی و مشارکت‌کننده در پژوهش نجومی بود. رصدخانهٔ سمرقند و همکاری با دانشمندانی چون قاضی‌زاده و کاشانی از دستاوردهای مهم‌اند. توان علمی لزوماً به موفقیت سیاسی تبدیل نشد؛ او در کشمکش‌های پس از شاهرخ از پسرش شکست خورد و در ۱۴۴۹ کشته شد. روایت «دانشمند بی‌اعتنا به سیاست» به‌تنهایی پیچیدگی این بحران را توضیح نمی‌دهد. ^[۸]

ابوسعید؛ احیای نسبی و شکست غرب

ابوسعید با حمایت‌های منطقه‌ای قدرت گرفت و برای مدتی سمرقند و هرات را زیر اقتدار خود آورد. تلاش برای گسترش به غرب با شکست از اوزون‌حسن آق‌قویونلو در ۱۴۶۹ پایان یافت و او کشته شد. موفقیت در بازسازی ائتلاف‌های شرق، برتری پایدار در همهٔ ایران را تضمین نکرد. ^[۹]

حسین بایقرا و علی‌شیر نوایی

حسین بایقرا در هرات از شعر و هنر حمایت کرد و علی‌شیر نوایی در سیاست، وقف و ادبیات نقشی برجسته داشت. دربار آنان محل فعالیت چهره‌هایی چون جامی و بهزاد بود. هم‌زمان رقابت شاهزادگان و مشکلات مالی وجود داشت؛ رونق کتابخانهٔ سلطنتی را نباید نشانهٔ نبود بحران حکومتی دانست. ^{[۱۰] [۱۱]}

نظام حکومتی

قدرت میان فرمانروا، شاهزادگان، امیران نظامی و دیوانیان تقسیم می‌شد. سنت‌های چنگیزی و نهادهای فارسی‌زبانِ مالی و اداری با هم ترکیب شدند. ولایت‌ها می‌توانستند پایگاه یک شاهزاده شوند و پس از مرگ فرمانروا به مرکز جنگ جانشینی تبدیل شوند. بنابراین ساختار دولت در عهد تیمور و شاهرخ و حسین بایقرا یکسان نبود. ^[۱۲]

سویورغال و معافیت‌های گوناگون به اشخاص و نهادها درآمد و اختیار می‌دادند. این امتیازها می‌توانستند وفاداری ایجاد کنند، اما پایهٔ مالی دولت را نیز محدود سازند. مالیات بر کشاورزی و فعالیت شهری، مطالبات نظامی و عوارض، بر تولیدکنندگان اثر داشتند. اصلاحات مالی با مقاومت صاحبان منفعت روبه‌رو می‌شد. ^[۱۲]

سپاه بر سواران، امیران و شبکه‌های وابستگی استوار بود و در محاصره از مهارت نیروهای گوناگون بهره می‌گرفت. سرعت حرکت و سازمان تدارک مهم بود، اما غارت و انتقال اجباری جمعیت نیز بخشی از جنگ محسوب می‌شد. جامعهٔ شهری و روستایی هزینهٔ این بسیج را می‌پرداخت. ^[۱۴]

حمایت از اسلام سنی در مشروعیت غالب بود و صوفیان و عالمان در جامعه نفوذ داشتند. رابطهٔ آنان با حکومت همیشه اطاعت ساده نبود؛ شبکه‌های وقف و پیروان به آنان قدرت می‌داد. کاربرد زبان دینی در تاریخ‌های سلطنتی نیز باید در زمینهٔ رقابت سیاسی فهمیده شود. ^[۱۳]

تاریخ نظامی

تیمور در ۱۳۹۱ و ۱۳۹۵ با توقتمش جنگید، در ۱۳۹۸ به هند لشکر کشید و در ۱۴۰۲ در آنکارا بایزید یکم را شکست داد. این پیروزی‌ها توازن قدرت منطقه‌ای را تغییر دادند، ولی دولت‌های مغلوب همگی به ولایات پایدار او تبدیل نشدند. مرگ تیمور در ۱۴۰۵ در مسیر لشکرکشی چین، جنگ جانشینی را آغاز کرد. ^[۱۴]

پس از او، جنگ با قراقویونلو و آق‌قویونلو و رقابت درونی شاهزادگان ادامه داشت. شکست ابوسعید در ۱۴۶۹ نفوذ تیموری در غرب را محدود کرد. در آغاز سدهٔ شانزدهم، محمد شیبانی سمرقند و سپس هرات را گرفت؛ بحران شاخه‌های خاندان، مقاومت هماهنگ را دشوار کرده بود. ^{[۹] [۱۵]}

اقتصاد و تجارت

کشاورزی آبی، دامداری و صنایع شهری پایه‌های اقتصاد بودند. احیا یا احداث شبکهٔ آب و حمایت از آبادانی در بعضی دوره‌ها به تولید کمک کرد، اما جنگ‌ها اثر یکسانی بر همهٔ مناطق نداشتند. سمرقند ممکن بود از انتقال صنعتگران بهره ببرد، در حالی که شهر مبدأ نیروی ماهر خود را از دست می‌داد. ^[۱۲]

راه‌های ایران، آسیای مرکزی، هند و چین در گردش کالا و سفیران اهمیت داشتند. سفر سفارت‌ها اطلاعاتی دربارهٔ دربارها و مسیرها باقی گذاشته است. این شبکه‌ها چندواسطه‌ای بودند و نباید تجارت را انحصار شخص فرمانروا دانست. شهرهای مختلف در نساجی، کاغذ، کتاب‌آرایی و فلزکاری مشارکت داشتند. ^[۱۶]

سکه‌های نقره و مس و واحدهای حساب در مبادلات و مالیات کاربرد داشتند. نام و عنوان فرمانروا و ضرابخانه، تغییر اقتدار را نشان می‌دهد، اما وزن و ارزش در همهٔ زمان‌ها یکسان نبود. اصلاح پولی و فشار وصول مالیات از مسائل واقعی سیاست اقتصادی بودند. ^[۱۷]

فرهنگ و تمدن

معماری و هنر کتاب

گنبدهای بلند، کاشی‌کاری و مجموعه‌های بزرگ مذهبی و سلطنتی از ویژگی‌های معماری تیموری‌اند. سمرقند، هرات و مشهد نمونه‌های برجسته دارند. ساخت بنا حاصل سرمایه، سازمان کار و مهارت استادکاران بود و گاه با جابه‌جایی اجباری آنان پیوند داشت. ^[۲]

کارگاه‌های کتاب‌آرایی یا کتابخانه‌ها، خوشنویس، نقاش، مُذهّب و صحاف را گرد می‌آوردند. بایسنقر در حمایت از نسخه‌های نفیس، از جمله شاهنامهٔ مشهور بایسنقری، نقش داشت. این آثار برای شناخت ذوق و سیاست حامیان مهم‌اند، اما تصویر زندگی همهٔ طبقات نیستند. ^[۱۸]

بهزاد از برجسته‌ترین نقاشان مرتبط با هرات است. تشخیص آثار شخص او از آثار کارگاه و پیروانش نیازمند بررسی امضا، نسخه و سبک است. برچسب مشهور یک هنرمند نباید جای انتساب پژوهشی را بگیرد. ^[۱۹]

ادبیات و دانش

فارسی زبان برجستهٔ تاریخ‌نگاری و شعر بود و ترکی جغتایی نیز با آثاری چون نوشته‌های نوایی جایگاه ادبی مهمی یافت. جامی در شعر، اندیشه و شبکه‌های عرفانی تأثیر داشت. این هم‌زیستی نشان می‌دهد که هویت فرهنگی دربار را نمی‌توان با یک برچسب زبانیِ انحصاری توضیح داد. ^{[۱۱] [۱۳] [۲۴]}

رصدخانهٔ سمرقند و زیج الغ‌بیگ از دستاوردهای نجومی مهم بودند. غیاث‌الدین جمشید کاشانی در محاسبات و ابزارهای ریاضی نقش داشت. این دستاوردها نتیجهٔ همکاری علمی و حمایت مالی بودند و با تغییر سیاست دربار آسیب‌پذیر می‌شدند. ^{[۸] [۲۰]}

پوشاک و رسوم

نگاره‌ها جامه‌های چندلایه، قبا، عمامه و گونه‌های کلاه را نشان می‌دهند. این تصاویر تابع قرارداد هنری و موضوع نسخه نیز هستند، نه عکس مستقیم جامعه. ضیافت، شکار و مراسم دربار وسیلهٔ نمایش مرتبه بود و با زندگی روزمرهٔ همهٔ مردم تفاوت داشت. ^[۲۱]

زندگی روزمره

زندگی بیشتر مردم به آب، زمین، کار و امنیت وابسته بود. جنگ و مالیات می‌توانستند نظم بازار و فصل کشاورزی را برهم بزنند؛ رونق پایتخت به معنای رفاه همگانی نبود. ^[۱۲]

غلات، نان، میوه و محصولات دامی بسته به محیط و درآمد در خوراک حضور داشتند. خانه‌ها با مصالح محلی و نیاز اقلیمی ساخته می‌شدند. بناهای وقفی می‌توانستند خدمات آموزشی یا مذهبی فراهم کنند، اما دسترسی و بهره‌مندی برابر نبود. منابع دربارهٔ جشن و خوراک اشراف پرجزئیات‌تر از زندگی تهیدستان‌اند. ^[۱۶]

زنان در این دوره

گوهرشاد، همسر شاهرخ، در سیاست و حمایت معماری نقشی آشکار داشت. مسجد گوهرشاد مشهد و مجموعه‌های هرات با نام او پیوند دارند. او در رقابت‌های پس از شاهرخ نیز فعال بود و در ۱۴۵۷ کشته شد. شخصیت سیاسی‌اش را نباید به عنوان همسر یا مادر محدود کرد. ^[۲۲]

پیوندهای ازدواج با خاندان چنگیزی و نفوذ زنان بلندمرتبه در مشروعیت و جانشینی اهمیت داشتند. بااین‌حال قدرت بانوی دربار نمایندهٔ آزادی همهٔ زنان نبود. دربارهٔ کار و زندگی زنان عادی، شواهد نامتوازن‌اند؛ نگارهٔ یک مجلس یا شرح یک شاهزاده، وضعیت سراسر جامعه را بیان نمی‌کند. ^{[۲۲] [۴]}

افول و پایان قدرت

تقسیم قدرت میان شاهزادگان، جنگ‌های جانشینی و رقابت امیران بارها وحدت را شکست. این وضعیت از همان پس از مرگ تیمور دیده شد و پس از شاهرخ شدت گرفت. در غرب قدرت‌های ترکمان و سپس صفویان و در شرق ازبکان فضای مانور خاندان را محدود کردند. ^{[۶] [۱۰]}

حسین بایقرا در ۱۵۰۶ درگذشت و جانشینانش نتوانستند هرات را در برابر شیبانی حفظ کنند؛ شهر در ۱۵۰۷ سقوط کرد. بابر پس از ناکامی‌های ماوراءالنهر، از کابل به هند رفت و در ۱۵۲۶ دولت گورکانی هند را بنیان گذاشت. این تداوم دودمانی به معنای باقی ماندن همان دولت تیموریِ ایران نبود. ^{[۱۵] [۲۳]}

میراث تاریخی

میراث تیموری در هنر کتاب، معماری، نجوم و ادبیات فارسی و ترکی جغتایی برجسته است. هنرمندان و الگوهای هرات به محیط صفوی، ازبکی و گورکانی هند راه یافتند. انتقال میراث از مسیر مهاجرت، سفارش، آموزش و گاه اجبار رخ می‌داد. ^{[۲] [۱۹]}

برای ایران امروز، مطالعهٔ تیموریان همچنین یادآور پیوند تاریخی با هرات و سمرقند است. این میراث مشترک را می‌توان شناخت و هم‌زمان خشونت فتوحات و نابرابری اجتماعی را پنهان نکرد. تاریخ فرهنگی و تاریخ سیاسی باید در کنار هم خوانده شوند. ^[۵]

خط زمانی

• ۱۳۷۰: تثبیت قدرت تیمور در ماوراءالنهر. ^[۴]

• ۱۳۸۱: تسلیم هرات و گسترش به خراسان. ^[۶]

• ۱۳۹۸: لشکرکشی هند. ^[۱۴]

• ۱۴۰۲: پیروزی آنکارا. ^[۱۴]

• ۱۴۰۵: مرگ تیمور و آغاز رقابت جانشینی. ^[۴]

• ۱۴۰۹: تثبیت برتری شاهرخ و جایگاه الغ‌بیگ در سمرقند. ^[۶]

• ۱۴۴۷–۱۴۴۹: مرگ شاهرخ و سپس الغ‌بیگ. ^[۸]

• ۱۴۶۹: مرگ ابوسعید و آغاز دورهٔ حسین بایقرا در هرات. ^{[۹] [۱۰]}

• ۱۵۰۷: سقوط هرات. ^[۱۵]

• ۱۵۲۶: آغاز دولت بابر در هند، خارج از چارچوب دولت پیشین ایران. ^[۲۳]

پرسش‌های متداول

۱. تیموریان چه زمانی حکومت کردند؟

دولت‌های اصلی آنان در ایران و آسیای مرکزی معمولاً ۱۳۷۰ تا ۱۵۰۷ تاریخ‌گذاری می‌شوند. ^[۱]

۲. آیا تیمور از نسل چنگیز بود؟

از تبار مستقیم او نبود و برای مشروعیت از پیوند چنگیزی و عنوان گورکان بهره می‌گرفت. ^[۴]

۳. پایتخت تیموریان کجا بود؟

سمرقند در عهد تیمور و هرات در عهد شاهرخ و حسین بایقرا اهمیت اصلی داشتند. ^[۶]

۴. چرا هرات مرکز هنر شد؟

حمایت دربار، کتابخانه‌ها، نخبگان و هنرمندان، شبکهٔ فرهنگی نیرومندی ساخت. ^[۲]

۵. الغ‌بیگ چه دستاوردی داشت؟

رصدخانهٔ سمرقند و پژوهش‌های نجومی و زیج با نام او پیوند دارند. ^[۸]

۶. گوهرشاد چه کسی بود؟

بانوی پرنفوذ دربار شاهرخ و حامی بناهای مهم مذهبی بود. ^[۲۲]

۷. آیا تیموریان فقط فارسی‌زبان بودند؟

فرهنگ حکومت چندزبانه بود؛ فارسی و ترکی جغتایی هر دو جایگاه ادبی مهم داشتند. ^[۱۱]

۸. آیا تیمور همهٔ هند را اداره می‌کرد؟

خیر؛ یورش او به هند با حکومت پایدار بر سراسر آن تفاوت داشت. ^[۱۴]

۹. چه کسی تیموریان هرات را شکست داد؟

محمد شیبانی و ازبکان در ۱۵۰۷ هرات را گرفتند. ^[۱۵]

۱۰. رابطهٔ تیموریان با گورکانیان هند چیست؟

بابر از خاندان تیمور بود، اما دولت او در هند ساختار و تاریخ سیاسی تازه‌ای داشت. ^[۲۳]

بستهٔ سئو

• عنوان سئو: تیموریان؛ تاریخ، فرمانروایان، هنر و سقوط

• توضیح متا: تاریخ تیموریان از تیمور تا سقوط هرات؛ جدول فرمانروایان، شاهرخ، الغ‌بیگ، گوهرشاد، هنر، اقتصاد و زندگی مردم با منابع پژوهشی.

• نشانی: /dynasties/timurid-empire

• کلیدواژهٔ اصلی: تیموریان

• کلیدواژه‌های مرتبط: تیمور، شاهرخ، الغ‌بیگ، گوهرشاد، حسین بایقرا، بهزاد، سقوط هرات

• موضوعات مرتبط: گورکانیان هند، بابر، جامی، سمرقند، صفویان، نجوم سمرقند

یادداشت منابع و تصویر

جدول، هم‌زمانی شاخه‌ها و تفاوت حوزهٔ قدرت را نشان می‌دهد. مسیر یورش‌ها با قلمرو پایدار یکی گرفته نشده و روایت‌های درباری در کنار منابع دیگر خوانده شده‌اند. جلد مقاله یک طرح نوشتاری و تزئینی معاصر است و تصویر تاریخی، چهرهٔ فرمانروا یا بازسازی بنای این دوره را نشان نمی‌دهد.