مادها؛ تاریخ، پادشاهان، تمدن و پایان فرمانروایی

مقدمه

مادها از مردمان ایرانی‌زبانِ غرب فلات ایران بودند که نامشان از سدهٔ نهم پیش از میلاد در نوشته‌های آشوری دیده می‌شود. قدرت سیاسی آنان در اواخر سدهٔ هفتم و نیمهٔ نخست سدهٔ ششم پیش از میلاد اهمیت ویژه یافت و با شکست آستیاگ از کوروش، حدود ۵۵۰ پیش از میلاد، فرمانروایی مستقل پادشاه ماد پایان گرفت. این تاریخ را نباید پایان حضور مردم ماد در تاریخ دانست. ^[۱]

مادها در برچیده شدن قدرت آشور و شکل‌گیری توازن تازهٔ آسیای غربی نقش داشتند. بااین‌حال، تصویر رایج «نخستین امپراتوری کاملاً یکپارچهٔ ایرانی» محل بحث است. اسناد هم‌زمان و باستان‌شناسی، ساختار اداری و مرزهای منظمِ نقشه‌های عمومی را به‌طور کامل تأیید نمی‌کنند. در این مقاله «فرمانروایی ماد» به قدرت سیاسی مادها اشاره دارد، بدون آنکه تمرکز و وسعت آن در همهٔ دوره‌ها قطعی فرض شود. ^[۲]

زمینهٔ تاریخی پیش از دودمان

غرب ایران در آغاز هزارهٔ نخست پیش از میلاد عرصهٔ اجتماعات و حکومت‌های محلی متنوع بود. آشور از غرب به زاگرس لشکر می‌کشید و از برخی فرمانروایان خراج، اسب و وفاداری می‌خواست. رابطهٔ فرمانروایان محلی با آشور همیشه دشمنی نبود؛ گاه همکاری و درخواست حمایت نیز دیده می‌شود. بنابراین یک اتحاد ثابتِ همهٔ مردم فلات علیه آشور را نمی‌توان فرض گرفت. ^[۳]

ماننا، اورارتو و مراکز محلی زاگرس در این محیط سیاسی حضور داشتند. تغییر قدرت‌های منطقه‌ای، رقابت بر سر راه‌ها و منابع و فشار لشکرکشی‌ها، زمینهٔ ائتلاف‌های تازه را فراهم می‌کرد. کاوش‌های عصر آهن نیز نشان می‌دهند که سنت‌های معماری، تولید و سازمان اجتماعی پیش از اوج قدرت ماد وجود داشتند. فرهنگ منطقه با آغاز یک سلسله ناگهان پدید نیامد. ^[۴]

بنیان‌گذاری فرمانروایی ماد

در روایت هرودوت، دیاکو داوری خوش‌نام بود که مردم او را به پادشاهی برگزیدند و سپس دربار و مرکز فرمانروایی ساخت. این روایت توضیحی ادبی دربارهٔ پیدایش اقتدار شاهانه نیز هست. برابر دانستن دیاکو با «دَیائوکو»ی منابع آشوری، که در زمینه‌ای متفاوت ظاهر می‌شود، قطعی نیست. پس دیاکو را باید بنیان‌گذار در سنت روایی نامید، نه مؤسس حکومتی که سال تأسیس و دستگاه آن با سند هم‌زمان معلوم است. ^[۵]

گزارش‌های آشوری از گروه‌ها و فرمانروایان متعدد سخن می‌گویند؛ چگونگی تبدیل این وضعیت به توان بسیج بزرگ در زمان هووخشتره هنوز روشن نیست. احتمال ائتلاف و وابستگی میان قدرت‌های محلی مطرح است، اما نمی‌توان برای آن قانون اساسی یا تشکیلاتی دقیق بازسازی کرد. پیروزی‌های اواخر سدهٔ هفتم شاهد قدرت نظامی‌اند؛ شکل ادارهٔ همهٔ سرزمین‌های تحت نفوذ، پرسشی جداگانه است. ^{[۲] [۳]}

قلمرو جغرافیایی

هستهٔ ماد در غرب و بخش‌هایی از مرکز فلات ایران قرار داشت و ناحیهٔ همدان در آن مهم بود. دامنهٔ نفوذ در طول زمان تغییر می‌کرد. روایت‌های کلاسیک از گسترش به سوی آسیای صغیر سخن می‌گویند، اما نوع کنترل بر مناطق دورتر و مرزهای شرقی به‌دقت معلوم نیست. رنگ کردن یک پهنهٔ عظیم با مرزهای ثابت، بیش از شواهد موجود قطعیت ایجاد می‌کند. ^[۱]

هگمتانه، معمولاً منطبق با همدان، در سنت تاریخی مرکز شاهان ماد است. جایگاه آن در مسیرهای ارتباطی و نزدیکی به دشت و کوهستان اهمیت داشت. بااین‌حال نباید همهٔ آثار مکشوفهٔ همدان را مادی دانست؛ شهر در دوره‌های بعد نیز آباد بوده است. روایت هفت حصار رنگارنگ هرودوت به‌خودی‌خود نقشهٔ تأییدشدهٔ یک شهر کاوش‌شده نیست. ^[۶]

نوشیجان، گودین‌تپه و باباجان برای شناخت جوامع منطقه اهمیت دارند، ولی این نام‌ها عمدتاً نام محوطه‌های باستان‌شناختی‌اند. نام باستانی، جایگاه سیاسی و وابستگی دقیق هر محوطه همیشه معلوم نیست. از وجود تالار یا دژ نمی‌توان بی‌واسطه نتیجه گرفت که آنجا مرکز یک ساتراپی در دولت متمرکز ماد بوده است. ^[۷]

جدول فرمانروایان

جدول زیر توالی مشهور روایت هرودوت را نشان می‌دهد. تاریخ دو شاه نخست بسیار نامطمئن است. اعداد تقریبی جدول از یکی از محاسبه‌های طول سلطنت‌ها به عقب از ۵۵۰ به دست می‌آیند؛ گاه‌شماریِ دیگری با افزودن دورهٔ منسوب به فرمانروایی سکاها، برای دیاکو ۷۲۸–۶۷۵ و برای فرورتیش ۶۷۵–۶۵۳ پیشنهاد می‌کند. نباید این دو دستگاه را با هم ترکیب کرد. تنها هووخشتره و آستیاگ به‌عنوان شاهان ماد در منابع میخی هم‌زمان به‌روشنی گواهی شده‌اند. ^{[۱] [۵] [۸]}

پادشاهان و رهبران مهم

دیاکو؛ میان تاریخ و روایت تأسیس

هرودوت شخصیت دیاکو را با دادگری، ایجاد نظم و سپس فاصله گرفتن شاه از مردم توصیف می‌کند. در این چارچوب، دستاورد او پایان دادن به آشفتگی و ضعفش تمرکز قدرت و دسترس‌ناپذیری است. اما این‌ها ویژگی‌های شخصیت در روایت‌اند؛ برای داوری روان‌شناختی دربارهٔ شخص تاریخی یا فهرست جنگ‌های او شواهد کافی نداریم. داستان انتخاب شاه نیز معادل انتخابات به معنای امروزی نیست. ^[۵]

فرورتیش؛ چهره‌ای با هویت مورد اختلاف

فرورتیش در روایت هرودوت فرزند دیاکو و فرمانروایی توسعه‌طلب است که سرانجام در جنگ با آشور کشته می‌شود. برابر دانستن او با کَشتَریتیِ اسناد آشوری و تنظیم گاه‌شماری بر این پایه، موضوع اختلاف است. ازاین‌رو سیاست، جنگ‌ها و شکست پایانی او را باید با قید انتساب به روایت بیان کرد؛ سند مستقلی برای توصیف دقیق شخصیت یا نظام اصلاحاتش نداریم. ^[۸]

هووخشتره؛ فرمانده و شریک ائتلاف

هووخشتره، که نامش در متون بابلی به صورتی نزدیک به «اوماکیشتر» آمده، در جنگ‌های پایان آشور نقش روشن‌تری دارد. روایت یونانی سامان دادن جداگانهٔ گونه‌های نیرو و بیرون راندن سکاها را به او نسبت می‌دهد. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، توان همکاری نظامی او با بابل و حضور مادها در سقوط مراکز آشوری است. گسترهٔ تشکیلات اداری حاصل از این پیروزی‌ها نامعلوم‌تر است. ^[۹]

جنگ با لیدی و صلحی که در سنت کلاسیک با خورشیدگرفتگیِ ۵۸۵ پیوند یافته، نشان‌دهندهٔ اهمیت دیپلماسی در پایان درگیری است. جزئیات تاریخ‌گذاری و توضیح رویداد باید با احتیاط خوانده شود. موفقیت نظامی هووخشتره مجوزی برای نسبت دادن همهٔ فتوحات و تغییرات منطقه به برنامهٔ واحد او نیست. ^[۹]

آستیاگ؛ آخرین شاه مستقل

آستیاگ در روایت‌های یونانی گاه شاهی سخت‌گیر و گرفتار خواب‌ها و پیشگویی‌هاست. این داستان‌ها، از جمله سرگذشت کودکی کوروش، گزارش بی‌واسطهٔ دربار نیستند. گاه‌نامهٔ نبونئید از شورش سپاه آستیاگ و تحویل او به کوروش خبر می‌دهد. بنابراین شکاف در نیروهای حامی شاه برای شکست او اهمیت دارد، ولی انگیزهٔ تک‌تک بزرگان را نمی‌دانیم. ^{[۱۰] [۱۱]}

نظام حکومتی

اداره و روابط قدرت

برای مادها بایگانی اداری گسترده‌ای مانند لوح‌های تخت جمشید در اختیار نداریم. شواهد آشوری از فرمانروایان محلی، مراکز استحکامی و مناسبات وابستگی خبر می‌دهند. بازسازی شبکه‌ای از نخبگان و ائتلاف‌ها با این داده‌ها سازگار است، اما میزان تغییر این ساختار در اواخر دوره روشن نیست. اصطلاحاتی مانند وزارت، دیوان مرکزی و استانداری را نباید بدون سند به حکومت ماد نسبت داد. ^[۳]

سپاه و شیوهٔ تأمین منابع

اسب و نیروهای سواره در منطقه اهمیت داشتند و پیروزی‌های بزرگ نیازمند بسیج منابع و نفرات بود. بااین‌حال شمار ثابت لشکر، سلسله‌مراتب همهٔ فرماندهان یا وجود سپاهی دائمی با حقوق منظم برای سراسر دوره معلوم نیست. گزارش هرودوت دربارهٔ اصلاحات نظامی، ارزش روایی دارد و باید از اطلاعات هم‌زمان تفکیک شود. ^{[۹] [۱۲]}

برای نرخ مالیات یا تقسیم‌بندی دقیق مالیاتی مادها سند کافی نداریم. خراج‌گیری آشور از بعضی گروه‌های مادی را نمی‌توان همان نظام مالیاتی شاهان ماد شمرد. احتمال تأمین نیاز نخبگان با محصول، دام، کار و تعهدات نظامی، استنباطی از مناسبات منطقه است، نه فهرستی ثبت‌شده از مالیات‌های یک دولت سراسری. ^[۱۲]

ساختار اجتماعی و دین

جوامع منطقه از نظر ثروت و قدرت یکسان نبودند؛ استحکامات و بناهای بزرگ از امکان تمرکز نیروی کار حکایت دارند. بااین‌حال تقسیم قطعی همهٔ مردم به طبقات بسته و موروثی، با تعداد و وظایف ثابت، از شواهد فراتر می‌رود. منابع دینی و متون دوره‌های بعد را نمی‌توان بی‌واسطه وصف جامعهٔ ماد دانست. ^[۱۳]

بناهای آیینی نوشیجان از فعالیت دینی خبر می‌دهند، اما تعیین نام دقیق آیین و نسبت آن با زرتشتی‌گری آسان نیست. وجود آتشدان به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که همهٔ مردم پیرو دینی واحد با سازمان رسمی بوده‌اند. رابطهٔ مناسک، اقتدار محلی و گردآوری منابع قابل بررسی است؛ دربارهٔ «دین رسمی دولت ماد» قطعیت کمتری داریم. ^[۱۴]

تاریخ نظامی

مهم‌ترین رویدادهای مستند، جنگ‌های پایان آشورند. در ۶۱۴ پیش از میلاد، مادها شهر آشور را گرفتند و در ۶۱۲ نیروهای ماد و بابل در سقوط نینوا نقش داشتند. گاه‌نامهٔ بابلی منبعی نزدیک به رویدادهاست، هرچند آن نیز از چشم‌انداز خود گزارش می‌کند. سقوط نینوا ضربه‌ای تعیین‌کننده بود، اما پایان مقاومت آشوری روندی چندساله داشت. ^[۱۵]

این جنگ‌ها تنها جابه‌جایی نام شاهان نبودند: محاصره، ویرانی، غارت و جابه‌جایی جمعیت برای ساکنان پیامد داشت. گزارش پیروزی در متن سلطنتی یا گاه‌نامه، رنج مردم و همهٔ جزئیات زندگی پس از جنگ را ثبت نمی‌کند. روایت تاریخی مسئولانه باید میان دستاورد سیاسی فاتح و هزینهٔ انسانی فتح تفاوت بگذارد. ^[۱۶]

درگیری با لیدی و رویارویی نهایی با کوروش دو بخش دیگر تاریخ نظامی‌اند. دربارهٔ نبردهای آغازین و فرماندهان ماد اطلاعات محدود است و ارقام عظیم سپاه در بازگویی‌های عمومی قابل اتکا نیستند. شکست حدود ۵۵۰، برخلاف یک داستان سادهٔ نابودی کامل، با انتقال مرکز قدرت و ادامهٔ حضور بزرگان مادی در نظم جدید همراه شد. ^{[۱۰] [۱۱]}

اقتصاد و تجارت

اقتصاد نواحی مادی بر کشاورزی، دامداری و بهره‌گیری از محیط کوهستانی و دشت‌ها استوار بود. دشت همدان برای تولید و راه‌های پیرامون آن برای ارتباط اهمیت داشتند. اسب‌های ناحیهٔ نِسایه در منابع باستانی شهرت یافتند، ولی جای دقیق این نام و نسبت برخی گزارش‌های متأخر با دورهٔ ماد نیازمند احتیاط است؛ نسایهٔ مادی را نباید با هر شهر هم‌نام یکی گرفت. ^{[۶] [۱۷]}

گزارش‌های آشوری نشان می‌دهند که اسب در مناسبات سیاسی و اقتصادی با گروه‌های شرق نقش ارزشمندی داشت. پرورش دام و حرکت فصلی در محیط زاگرس می‌توانست بخشی از معیشت باشد. این تصویر منطقه‌ای اجازه نمی‌دهد همهٔ مادها را صرفاً کوچ‌نشین یا همگی شهرنشین بدانیم. شکل زندگی در اجتماع‌های مختلف متفاوت بود. ^[۱۲]

مسیرهای میان فلات و میان‌رودان امکان جابه‌جایی کالا، مهارت و خبر را فراهم می‌کردند. سفالگری، فلزکاری و ساخت‌وساز از فعالیت‌های قابل مشاهده در شواهد مادی‌اند. بااین‌حال حجم تجارت یا بودجهٔ شاهانه را نمی‌توان محاسبه کرد. سکهٔ سلطنتیِ استاندارد و مورد توافقی از شاهان ماد شناخته نیست؛ دریک متعلق به دورهٔ هخامنشی است و نباید پول رایج ماد نامیده شود. ^{[۴] [۱۸]}

فرهنگ و تمدن

معماری و هنر

تالارهای ستون‌دار، دیوارهای خشتی، فضاهای آیینی و استحکامات در محوطه‌های غرب ایران دیده می‌شوند. نوشیجان و گودین برای بررسی این معماری مهم‌اند. برخی ویژگی‌ها با سنت‌های پیشین زاگرس و سپس معماری هخامنشی قابل مقایسه‌اند، اما شباهت معماری به‌تنهایی هویت قومی سازندگان یا انتقال مستقیم یک نهاد سیاسی را ثابت نمی‌کند. ^[۷]

اصطلاح «هنر مادی» باید با احتیاط به کار رود. اشیای بدون زمینهٔ کاوش روشن یا آثارِ پیش‌تر منسوب به مادها، همیشه قابل انتساب قطعی نیستند. برای شناخت هنر، محل کشف، لایهٔ باستان‌شناختی، تاریخ و مقایسهٔ فنی از شباهت ظاهری به یک تصویر مشهور مهم‌ترند. ^[۱۹]

زبان، ادبیات و دانش

مادی زبانی ایرانی و معمولاً در گروه شمال‌غربی طبقه‌بندی می‌شود. متن پیوسته و مستقلی که با اطمینان به زبان مادی نسبت داده شود در دست نیست؛ شناخت آن عمدتاً از نام‌ها و واژه‌های بازمانده در زبان‌ها و اسناد دیگر حاصل می‌شود. بنابراین مادی را نمی‌توان همان فارسی امروز دانست یا برای آن کتابخانه‌ای از آثار شناخته‌شده فهرست کرد. ^[۲۰]

از ادبیات شفاهی می‌توان به‌عنوان امکانی طبیعی در جامعه سخن گفت، اما متن حماسه‌ها یا نام شاعران دربار ماد به‌طور مستند باقی نمانده است. همچنین اطلاعات کافی برای معرفی دانشمندان مشخصِ مادی نداریم. مهارت فنی در معماری و تولید قابل مشاهده است؛ نبود نام دانشمندان به معنای نبود دانش عملی نیست، ولی مجوز ساختن نام و اختراع هم نیست. ^{[۱۹] [۲۰]}

پوشاک و رسوم

پوشاکی که در هنر هخامنشی به مادها نسبت داده می‌شود، با سوارکاری و زندگی در محیط سردسیر تناسب دارد و شامل شلوار، پوشش آستین‌دار و کلاه است. این تصاویر متأخرترند و نمی‌توان آن‌ها را عکسِ لباس تمام مردم در همهٔ سده‌های پیشین شمرد. جنس پارچه، آرایش و توان خرید میان گروه‌های اجتماعی تفاوت داشت. ^[۲۱]

جزئیات جشن‌ها، آیین ازدواج و سوگواریِ همهٔ جوامع مادی روشن نیست. برچسب «رسم باستانی» برای اثبات مادی بودن یک سنت امروزی کافی نیست. برای هر پیوند تاریخی باید زنجیرهٔ شواهد را جداگانه سنجید. ^[۱۳]

زندگی روزمره

برای بیشتر مردم، مراقبت از دام، تولید و نگهداری غذا، ساخت ابزار و تأمین نیاز خانوار مهم‌تر از رخدادهای دربار بود. یافته‌های محوطه‌ها امکان شناخت بخش‌هایی از این زندگی را می‌دهند، اما کاوش بناهای بزرگ الزاماً خانهٔ خانواده‌های عادی را آشکار نمی‌کند. تجربهٔ کشاورز دشت، دامدار کوهستان و ساکن یک مرکز استحکامی یکسان نبود. ^[۴]

خانه‌ها و فضاهای زیست با مصالح محلی و نیازهای اقلیمی پیوند داشتند. خشت، چوب، انبار و اجاق در بررسی معماری منطقه اهمیت دارند، ولی یک نقشهٔ واحد برای «خانهٔ همهٔ مادها» قابل ارائه نیست. دربارهٔ اندازهٔ خانواده، آموزش کودکان و تقسیم دقیق کار، داده‌ها پراکنده و محدودند. ^[۷]

غلات و فرآورده‌های دامی در بازسازی معیشت منطقه جای دارند، اما فهرست دقیق غذا و شیوهٔ پخت در سراسر قلمرو شناخته نیست. منابع متأخر دربارهٔ سفرهٔ پارسیان یا شاهان را نمی‌توان بی‌واسطه به مردم ماد نسبت داد. ازاین‌رو معرفی غذاهای امروزی با عنوان «خوراک قطعی مادها» پشتوانهٔ کافی ندارد. ^[۲۲]

زنان در این دوره

منابع دربارهٔ زنان عادی بسیار کم‌سخن‌اند. نقش آنان در تولید و خانواده محتمل است، اما برای توصیف حقوق مالکیت، ازدواج و ارث در یک نظام سراسری مادی، مجموعهٔ اسناد کافی نداریم. جایگاه زنان خاندان فرمانروا نیز نمی‌تواند نمایندهٔ وضعیت همهٔ زنان باشد. این محدودیت باید صریح بیان شود. ^[۲۳]

ماندانا در روایت هرودوت دختر آستیاگ و مادر کوروش است؛ این نسبت بخشی از روایت یونانی است و همهٔ جزئیات داستان او تأیید مستقل ندارد. نام آمیتیس در روایت‌های متفاوت برای زنان متفاوتی آمده و نباید آن‌ها را یکی دانست. انتساب باغ‌های معلق بابل به دلتنگی یک شاهزادهٔ مادی نیز روایتی قطعی و هم‌زمان نیست. ^[۲۴]

آریِنیس، دختر فرمانروای لیدی، در روایت صلح به همسری آستیاگ درآمد. چنین پیوندهایی نشان می‌دهند که زنان خاندان‌های سلطنتی می‌توانستند در اتحادهای سیاسی جایگاهی مهم داشته باشند. بااین‌حال این نقش الزاماً به معنای اختیار کامل شخصی در تصمیم ازدواج نبود. ^[۲۳]

افول و پایان فرمانروایی

روایت سنتی سقوط، بر نارضایتی بزرگان از آستیاگ و نقش هارپاگ تکیه دارد. بخش‌های داستانی این روایت را باید از گزارش بابلیِ شورش سپاه جدا کرد. آنچه روشن‌تر است، شکست آستیاگ و انتقال منابع و مرکز قدرت به کوروش در حدود ۵۵۰ پیش از میلاد است. دربارهٔ همهٔ مراحل جنگ و تاریخ دقیق آغاز آن اتفاق نظر وجود ندارد. ^{[۱۰] [۱۱]}

برای یک «دورهٔ انحطاط طولانی» با علت واحد، مانند تجمل یا ضعف اخلاقی، شواهد کافی نداریم. توضیح محتاطانه‌تر، ترکیبی از گسست در ائتلاف حاکم و توان نظامی و سیاسی کوروش است. این تفسیر نیز باید در حد داده‌های محدود باقی بماند. پایان پادشاهی مستقل ماد، به معنای حذف مادها از سپاه و ادارهٔ شاهنشاهی بعدی نبود. ^[۲۵]

میراث تاریخی

مادها بخشی مهم از تاریخ شکل‌گیری قدرت‌های ایرانی و تغییر نظم آسیای غربی‌اند. نقش آنان در جنگ با آشور و سپس حضورشان در جهان هخامنشی، پیوند میان دو دوره را نشان می‌دهد. این پیوند را نباید با یکسان بودن دو حکومت یا انتقال کامل یک دستگاه اداریِ شناخته‌شده اشتباه گرفت. ^[۲۵]

هگمتانه امروز بخشی از میراث فرهنگی ایران است و در سال ۲۰۲۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شد. اهمیت میراثی محوطه، همهٔ انتساب‌های رایج دربارهٔ لایه‌های آن را خودبه‌خود قطعی نمی‌کند. حفظ و کاوش علمی برای روشن کردن دوره‌های مختلف شهر ضروری است. ^[۲۶]

نام و زبان مادها در شناخت تاریخ زبان‌های ایرانی نیز اهمیت دارد. بااین‌حال پیوند دادن آنان به یک هویت قومی امروزی به‌صورت انحصاری، از شواهد زبانی و تاریخی فراتر می‌رود. هویت‌های امروزی محصول تحولات طولانی‌اند و نمی‌توان آن‌ها را بی‌تغییر به جهان باستان بازگرداند. ^[۲۰]

خط زمانی

• سدهٔ نهم پیش از میلاد: نام مادها در گزارش‌های آشوری دیده می‌شود. ^[۱]

• سده‌های هشتم و هفتم: مناسبات متغیر فرمانروایان محلی با آشور؛ جنگ، خراج و همکاری. ^[۳]

• زمان نامطمئن در سدهٔ هشتم یا هفتم: جایگاه دیاکو و فرورتیش در گاه‌شماری‌های بازسازی‌شده. ^{[۵] [۸]}

• ۶۱۴: تصرف شهر آشور به دست مادها. ^[۱۵]

• ۶۱۲: سقوط نینوا با مشارکت ماد و بابل. ^[۱۵]

• حدود ۵۸۵: پایان دورهٔ هووخشتره و آغاز فرمانروایی آستیاگ در گاه‌شماری رایج. ^{[۹] [۱۰]}

• حدود ۵۵۰: شکست آستیاگ از کوروش و پایان پادشاهی مستقل ماد. ^[۱۱]

• دورهٔ هخامنشی: ادامهٔ اهمیت ماد و هگمتانه در ساختار سیاسی تازه. ^[۲۵]

پرسش‌های متداول

۱. مادها چه کسانی بودند؟

مردمانی ایرانی‌زبان در غرب فلات ایران بودند که در اواخر سدهٔ هفتم پیش از میلاد قدرت سیاسی مهمی یافتند. ^[۱]

۲. حکومت ماد دقیقاً در چه سالی تأسیس شد؟

سال تأسیس قطعی معلوم نیست؛ تاریخ‌های مشهور برای دیاکو حاصل بازسازی روایت‌های متأخرند. ^[۵]

۳. بنیان‌گذار مادها چه کسی بود؟

در روایت هرودوت، دیاکو بنیان‌گذار شاهی است؛ جزئیات این روایت با سند هم‌زمان تأیید کامل ندارد. ^[۵]

۴. پایتخت مادها کجا بود؟

هگمتانه، معمولاً منطبق با همدان، مرکز شاهان ماد در سنت تاریخی شناخته می‌شود. ^[۶]

۵. مهم‌ترین پادشاه ماد چه کسی بود؟

هووخشتره به سبب نقش مستند در جنگ‌های سقوط آشور، از مهم‌ترین فرمانروایان ماد است. ^[۹]

۶. آیا امپراتوری ماد مرزهای قطعی داشت؟

گستره و میزان تمرکز آن محل بحث است؛ نقشه‌های رایج لزوماً مرزهای اثبات‌شده را نشان نمی‌دهند. ^[۲]

۷. زبان مادها چه بود؟

مادی از زبان‌های ایرانی بود؛ متن پیوستهٔ مستقلی از آن در دست نیست و شناختش عمدتاً غیرمستقیم است. ^[۲۰]

۸. آیا مادها زرتشتی بودند؟

برای نسبت دادن یک دین رسمی و یکدست به همهٔ مادها شواهد کافی نداریم؛ تفسیر بناهای آیینی نیز محل بحث است. ^[۱۴]

۹. مادها چگونه شکست خوردند؟

حدود ۵۵۰ پیش از میلاد، آستیاگ از کوروش شکست خورد؛ منبع بابلی از شورش سپاه شاه ماد خبر می‌دهد. ^[۱۱]

۱۰. آیا مادها پس از پیروزی کوروش ناپدید شدند؟

خیر؛ پایان فرمانروایی مستقل با ادامهٔ حضور مردم و بزرگان مادی در دورهٔ هخامنشی همراه بود. ^[۲۵]

بستهٔ سئو

• عنوان سئو: مادها؛ تاریخ، پادشاهان، تمدن و پایان فرمانروایی

• توضیح متا: تاریخ مادها از دیاکو تا آستیاگ؛ جدول شاهان، هگمتانه، سقوط آشور، زندگی مردم، زنان و پیروزی کوروش، همراه با منابع و بررسی روایت‌های اختلافی.

• نشانی مقاله: /dynasties/median-kingdom

• کلیدواژهٔ اصلی: مادها

• کلیدواژه‌های مرتبط: تاریخ مادها، پادشاهان ماد، دیاکو، هووخشتره، آستیاگ، هگمتانه، سقوط مادها، تمدن ماد

• موضوعات مرتبط: هخامنشیان، کوروش، آشور، نینوا، نوشیجان، گودین‌تپه، زبان‌های ایرانی، باستان‌شناسی همدان

یادداشت منابع و تصویر

در این مقاله، روایت‌های هرودوت و نویسندگان کلاسیک از اسناد میخی و استنباط‌های باستان‌شناختی جدا شده‌اند. نبودِ سند به معنای اثبات نبودن یک پدیده نیست، اما اجازهٔ بیان جزئیات ساختگی را هم نمی‌دهد. تصویر جلد بازآفرینی هنری کوروش است و به رویداد پایان پادشاهی ماد اشاره دارد؛ تصویر شاه ماد یا چهره‌نگاری مستند باستانی نیست.