افشاریان؛ نادرشاه، فتوحات، حکومت خراسان و پایان دودمان
از شاهنشاهی نظامی نادر تا حکومت جانشینان او در خراسان
تاریخ افشاریان از تاجگذاری نادرشاه در ۱۷۳۶ تا برچیدهشدن حکومت شاهرخ در ۱۷۹۶؛ لشکرکشی هند، ارتش، اقتصاد و میراث کلات.
فهرست مطالب
افشاریان دودمانی بودند که نادرشاه در ۱۷۳۶ میلادی بنیان گذاشت. تاریخ این خاندان دو مرحله متفاوت دارد: فرمانروایی گسترده و جنگهای نادر، و حکومت محدود جانشینان او در خراسان پس از ۱۷۴۷. بنابراین بازهٔ ۱۷۳۶ تا ۱۷۹۶ به معنای دوام یک شاهنشاهی یکپارچه در سراسر این شصت سال نیست.[۱]
برآمدن نادر و تأسیس حکومت
نادر از افشارهای خراسان برخاست و در آشفتگی پس از سقوط اصفهان به دست نیروهای افغان قدرت گرفت. او در خدمت طهماسب دوم صفوی، در ۱۷۲۹ نیروهای اشرف افغان را شکست داد. سپس طهماسب را کنار گذاشت و مدتی به نام عباس سوم خردسال فرمان راند. گردهمایی مغان و تاجگذاری در ۱۷۳۶ به این نیابت پایان داد؛ دودمانی تازه جای صفویان را گرفت.[۲]
هنرمند ناشناس؛ موزه ویکتوریا و آلبرت؛ بازنشر ویکیانبار؛ منبع تصویر؛ مالکیت عمومی (Public Domain)؛ بدون تغییر در تصویر.
این پرتره چند دهه پس از مرگ نادر، احتمالاً در دهههای ۱۷۸۰ یا ۱۷۹۰، کشیده شده است. ارزش آن در شناخت بازنمایی سلطنت نادر در دورههای بعد است، نه ثبت مستقیم چهرهٔ او در زمان زندگی.[۸]
گاهشمار و فرمانروایان
دوره یا فرمانروا | زمان میلادی | جایگاه تاریخی |
|---|---|---|
نادرشاه | ۱۷۳۶–۱۷۴۷ | بنیانگذار؛ فرمانروایی گسترده و متکی بر ارتش |
عادلشاه | ۱۷۴۷–۱۷۴۸ | جانشین نادر؛ درگیر رقابت با برادرش |
ابراهیمشاه | ۱۷۴۸–۱۷۴۹ | مدعی رقیب؛ همزمان با آغاز سلطنت شاهرخ |
شاهرخ افشار | ۱۷۴۸–۱۷۹۶، با وقفه | حکومت عمدتاً محدود به خراسان؛ قدرت عملی امیران و شاهزادگان |
سلیمان دوم صفوی | ۱۷۵۰ | وقفهای کوتاه در سلطنت شاهرخ؛ از دودمان افشار نبود |
سالها نشاندهندهٔ ادعاهای همپوشان نیز هستند؛ این جدول را نباید توالی بیوقفهٔ فرمانروایی بر سراسر ایران دانست.[۱]
هند و نبرد کرنال؛ پیروزی و هزینهٔ انسانی
لشکرکشی هند پس از تصرف قندهار شکل گرفت. پناهگرفتن مخالفان نادر در قلمرو گورکانی بهانهٔ جنگ بود، اما تأمین هزینهٔ سپاه و دستیابی به ثروت نیز نقش مهمی داشت. پیروزی در کرنال در فوریهٔ ۱۷۳۹ راه ورود به دهلی را گشود. پس از حمله به سربازان ایرانی در شهر، نادر فرمان کشتار داد؛ غارت و تلفات غیرنظامیان بخش جداییناپذیر این رویداد است.[۴]
نادر محمدشاه گورکانی را دوباره بر تخت نشاند و با گنجینه و امتیازهای ارضی بازگشت. تسخیر دهلی به معنای الحاق همهٔ هند به ایران نبود. این حمله به دولت گورکانی آسیب زد، اما فروپاشی بعدی آن و گسترش استعمار بریتانیا را نمیتوان تنها پیامد یک لشکرکشی دانست.[۴]
ارتش، مالیات و زندگی مردم
قدرت افشاری بر ترکیب سوارهنظام ایلی، تفنگچیان، جزایرچیان و توپخانه استوار بود. زنبورکها توپهای سبک قابلحمل بر شتر بودند. انضباط، تحرک و تدارکات در کامیابیهای نادر اهمیت داشت؛ بااینحال حمل توپهای سنگین و اجرای محاصره در زمینهای دشوار محدودیت ایجاد میکرد. شمار سپاهیان در روایتها یکسان نیست و برخی برآوردها اغراقآمیزند.[۳]
تأمین سپاه به مسئلهٔ اصلی حکومت تبدیل شد. معافیت مالیاتی اعلامشده پس از غنایم هند پایدار نماند و جنگهای بعدی بار مالی تازهای بر مردم گذاشت. مالیات سنگین و رفتار پادگانها شورش برانگیخت و سرکوب، بحران را تشدید کرد. ارتشی که ابزار گسترش قلمرو بود، نتوانست پس از قتل نادر در ۱۷۴۷ وحدت دولت را حفظ کند.[۳]
سیاست مذهبی و روابط با عثمانی
نادر کوشید تشیع دوازدهامامی را با عنوان مذهب جعفری در چارچوبی پذیرفتنی برای عثمانیان معرفی کند و از تنش شیعه و سنی بکاهد. این برنامه با دیپلماسی و ترکیب مذهبی سپاهش پیوند داشت؛ پذیرش کامل خواستههای او از سوی عثمانی رخ نداد. صلح ۱۷۴۶ بر مرزها، امنیت زائران، اسیران و نمایندگان سیاسی متمرکز شد. طرح حکومتی او را نباید معادل تغییر ناگهانی باور همهٔ مردم ایران دانست.[۲]
مشهد، کلات و میراث معماری
عکس: Petr Adam Dohnálek، ۲۰۱۰؛ منبع تصویر؛ CC BY-SA 3.0 CZ؛ بدون تغییر در تصویر.
_001.jpg){kind=link}
مشهد و دژ طبیعی کلات در سازمان قدرت نادر اهمیت داشتند. نادر در کلات استحکامات و بناهایی برپا کرد؛ موقعیت کوهستانی محل برای دفاع و نگهداری داراییها مناسب بود. نام رایج «کاخ خورشید» ممکن است تصور اقامتگاه ثابت شاه را ایجاد کند، اما کاربری آغازین بنا در پژوهشها با احتیاط بررسی میشود.[۵]
مدخل آثار خراسان در ایرانیکا عمارت خورشید را بنایی ناتمام برای آرامگاه نادر معرفی میکند. طرح هشتضلعی، پوشش سنگی حجاریشده و بخش استوانهای بالای آن از ویژگیهای برجسته است. در معرفی این یادگار باید میان نام امروزی، کاربری تاریخی و تغییرات پسین فرق گذاشت.[۷]
عکس: نیما نجفزاده / خبرگزاری تسنیم؛ نسخهٔ منتشرشده در ویکیانبار؛ منبع تصویر؛ CC BY 4.0؛ بدون تغییر در تصویر.
_-_Kalat_3.jpg){kind=link}
هنر و تولید؛ فراتر از تاریخ جنگها
کمبود آثار دارای تاریخ دقیق، شناخت هنر این دوره را دشوار میکند. بااینحال نمیتوان گفت قالیبافی پس از صفویان کاملاً متوقف شد. گزارشهای تجاری و سفارشهای نادر، از جمله سفارش بافتههای کرمان، تداوم تولید را نشان میدهند. کاهش تولید فرشهای بسیار تجملی درباری با ادامهٔ بافت پشمی برای بازار داخلی قابل جمع است.[۶]
انتساب هر قالی یا اثر هنری صرفاً بر اساس نقش و رنگ به «دورهٔ نادرشاه» قابل اعتماد نیست. تاریخگذاری، محل ساخت، کتیبه و سابقهٔ نگهداری اثر باید جداگانه بررسی شود؛ این محدودیت بخشی از شناخت تاریخی ماست.[۶]
جانشینان و پایان افشاریان
پس از نادر، رقابت عادلشاه و ابراهیمشاه و سپس کشمکش بر سر شاهرخ، دولت را فرسود. شاهرخ در مشهد باقی ماند، ولی امیران و پسرانش اغلب قدرت واقعی را در دست داشتند؛ فشار دولت درانی نیز مؤثر بود. در ۱۷۹۶ آقامحمدخان قاجار حکومت شاهرخ را برچید. بازگشت بعدی نادرمیرزا به مشهد، آخرین مرحلهٔ مقاومت خاندان بود و نباید با دوام شاهنشاهی نادر اشتباه شود.[۱]
چگونه این دوره را ارزیابی کنیم؟
برای فهم افشاریان باید هم بازیابی قدرت نظامی و هم هزینهٔ آن برای مردم را دید. گسترش سریع قلمرو، بهخودیخود نشانهٔ ایجاد دولتی پایدار نیست. کنار هم خواندن تاریخ سپاه، اقتصاد، آثار باقیمانده و روایتهای هند تصویری دقیقتر از مدح یا نکوهش یکسویهٔ نادر به دست میدهد.[۳][۴]